📅 อัปเดตล่าสุด: 24 พฤษภาคม 2569
ตำราการแพทย์แผนไทย
สำหรับบุคลากรการแพทย์แผนปัจจุบัน
— แก่นแห่งศาสตร์ สู่การประยุกต์ในเวชปฏิบัติ —
Thai Traditional Medicine for Modern Clinicians (Concise Edition)
Thai Traditional Medicine for Modern Clinicians (Concise Edition)
เรียบเรียงจากโครงสร้าง "ทีมปฐมภูมิ–ฉบับกระชับ" • ปรับขยายกลุ่มเป้าหมายเป็นบุคลากรการแพทย์ทุกสาขา • 9 ภาค 19 บท + ภาคผนวก A–K • รวมประมาณ 150 หน้า • ปรับปรุงพฤษภาคม 2569
หัวใจของเล่ม
- เป้า: ให้แพทย์ พยาบาล เภสัชกร ทันตแพทย์ นักกายภาพ และวิชาชีพสาธารณสุขเข้าใจระบบแพทย์แผนไทยทั้งระบบในเวลาอ่านสั้น
- หลัก: โลกทัศน์ → แกนทฤษฎี → 4 ศาสตร์ (เวชกรรม–เภสัชกรรม–หัตถเวช–ผดุงครรภ์) → ปกติวิถี → ประยุกต์คลินิก → ระบบ-จริยธรรม
- วิธีอ่าน: อ่านแค่กล่อง หัวใจของบท + CLINIC APPLICATION ก็ใช้งานประจำวันได้
- สะพาน: ทุกบทมีกล่อง BRIDGE TO MODERN MEDICINE เชื่อมศัพท์ไทยกับวิทยาศาสตร์ร่วมสมัย
- ปลอดภัย: กล่อง CAUTION ระบุข้อห้ามและความเสี่ยงสำคัญ
คำนำ
ตำราเล่มนี้ออกแบบสำหรับบุคลากรการแพทย์แผนปัจจุบันทุกสาขา ตั้งแต่ แพทย์เวชปฏิบัติทั่วไป แพทย์เฉพาะทาง พยาบาล เภสัชกร ทันตแพทย์ นักกายภาพบำบัด นักวิชาการสาธารณสุข ไปจนถึง นักศึกษาแพทย์และวิชาชีพที่กำลังฝึกหัด ผู้เขียนเชื่อว่าการเข้าใจการแพทย์แผนไทย "ทั้งระบบ" จะทำให้คลินิกเซียนสนทนากับผู้ป่วยที่ใช้ภาษาแผนไทย ตัดสินใจเรื่องสมุนไพรร่วมยา และทำงานร่วมกับแพทย์แผนไทยอย่างปลอดภัยและมีหลักฐานรองรับ
เล่มนี้เลือกเดินตามสถาปัตยกรรมของแพทย์แผนไทยเอง — โลกทัศน์ → แกนทฤษฎี → 4 ศาสตร์หลัก → ปกติวิถี → การประยุกต์ทางคลินิก → ระบบและจริยธรรม เพื่อให้ผู้อ่านเห็นว่าแพทย์แผนไทยเป็นองค์ความรู้ที่มีปรัชญา ทฤษฎี และศาสตร์ปฏิบัติของตนเองที่สนทนากับวิทยาศาสตร์ร่วมสมัยได้
"ครบ แต่ไม่ยืด" — 9 ภาค 19 บท ใช้กล่อง "หัวใจของบท" นำหน้าทุกบท ใช้ตารางและแผนผังแทนข้อความยาวเมื่อเป็นไปได้ ผู้อ่านที่เร่งรีบอ่านเฉพาะกล่องหัวใจ + กล่อง CLINIC ก็ได้สาระเพียงพอสำหรับงานประจำวัน
คำชี้แจงการใช้ตำรา
กลุ่มเป้าหมาย
- แพทย์เวชปฏิบัติทั่วไป แพทย์ครอบครัว และแพทย์เฉพาะทาง (อายุรแพทย์ ศัลยแพทย์ สูตินรีแพทย์ กุมารแพทย์ จิตแพทย์ ฯลฯ)
- พยาบาลวิชาชีพในทุกหน่วยบริการ (OPD, IPD, ER, ICU, PCU, รพ.สต.)
- เภสัชกรชุมชนและเภสัชกรโรงพยาบาล
- ทันตแพทย์ นักกายภาพบำบัด นักกิจกรรมบำบัด
- นักวิชาการสาธารณสุข เจ้าพนักงานสาธารณสุข นักโภชนาการ
- นักศึกษาแพทย์และวิชาชีพที่ต้องการเรียนรู้แพทย์แผนไทยฉบับสมบูรณ์
วัตถุประสงค์โดยรวม
- เข้าใจระบบแพทย์แผนไทยทั้งระบบ — ปรัชญา แกนทฤษฎี 4 ศาสตร์
- เห็นจุดเชื่อมระหว่างแพทย์แผนไทยกับวิทยาศาสตร์ชีวการแพทย์ร่วมสมัย
- ประเมินความปลอดภัย สมุนไพร–ยา และข้อห้ามของหัตถการในผู้ป่วยตน
- ทำงานร่วมกับแพทย์แผนไทยและทีมสหวิชาชีพอย่างปลอดภัยและมีหลักฐานรองรับ
- เคารพภูมิปัญญาขณะใช้ evidence-based practice ในการตัดสินใจ
องค์ประกอบของแต่ละบท
| องค์ประกอบ | หน้าที่ |
|---|---|
| หัวใจของบท | 5–7 ประเด็นสรุปบนหน้าแรก อ่าน 30 วินาทีจบ |
| คำถามนำ | กรอบความสนใจที่บทจะตอบ |
| วัตถุประสงค์การเรียนรู้ | 3–5 ข้อ measurable |
| โครงเนื้อหา | ตาราง/แผนผัง/infographic เป็นหลัก |
| BRIDGE | เชื่อมศัพท์ไทย ↔ วิทยาศาสตร์ร่วมสมัย |
| CLINIC | การประยุกต์ในเวชปฏิบัติ — เห็นภาพในงานจริง |
| CAUTION | ข้อห้าม/ความเสี่ยง/ข้อควรระวัง |
| เคสตัวอย่าง | 1 เคสต่อบท ใกล้เวชปฏิบัติจริง |
| คำถามทบทวน + แหล่งอ่านเพิ่ม | ตรวจความเข้าใจ + อ้างอิงต่อยอด |
ขนาดเล่ม
ตัวเล่มหลัก 19 บท ≈ 5–7 หน้าต่อบท + ภาคผนวก ≈ 50 หน้า รวมประมาณ 150 หน้า อ่านจบในวันหยุดสุดสัปดาห์เดียว
สารบัญหลัก
ภาค 2 แกนทฤษฎี
บท 3 ตรีโทษ — ธาตุ 3 บท 4 สมุฏฐานวินิจฉัย 8 ประการ บท 5 กายวิภาคไทย + เส้นประธาน 10 บท 6 รสยา 9 รสภาค 6 ผดุงครรภ์
บท 14 ครรภ์ คลอด หลังคลอดภาค 9 ระบบ-จริยธรรม
บท 19 กฎหมาย จริยธรรม การสื่อสารภาคที่ 1 ปฐมบท — โลกทัศน์ ความสมดุล และวิทยาศาสตร์เชื่อม
วางฐานคิดก่อนเข้าสู่เนื้อหาเทคนิค ให้เห็น paradigm "องค์รวม–สมดุล" ของแพทย์แผนไทย และมีพจนานุกรมสองภาษาระหว่างศัพท์แผนไทยกับวิทยาศาสตร์ชีวการแพทย์ร่วมสมัย
บทที่ 1 ปรัชญา องค์รวม และความสมดุล
หัวใจของบท
- แพทย์แผนไทยเกิดจากการหลอมรวม 3 ราก: พุทธ (อริยสัจ–ปฏิจจสมุปบาท–ขันธ์) พราหมณ์/อายุรเวท (ปัญจมหาภูต→ธาตุ 4, Tridosha (Vata-Pitta-Kapha) → ตรีโทษ ลม-ไฟ-น้ำ, รส) และ ภูมิปัญญาท้องถิ่น (หมอพื้นบ้าน-หมอตำแย-กรรม)
- กรอบ "องค์รวม 5 มิติ": กาย จิต สังคม สิ่งแวดล้อม กรรม — กว้างกว่า biopsychosocial ของ Engel ที่มี 3 มิติ
- สุขภาพ = ธาตุสมดุล / โรค = ธาตุ หย่อน-กำเริบ-พิการ / รักษา = "ปรับสู่สมดุล" ไม่ใช่แค่ฆ่าเชื้อหรือบล็อก receptor
- "กรรม" ในแพทย์แผนไทย = พฤติกรรมและประวัติ ไม่ใช่เรื่องเหนือธรรมชาติเสมอไป — มี overlap กับ social determinants & lifestyle factors
- การเข้าใจกรอบนี้ทำให้ MD ซักประวัติได้ลึกขึ้น และสนทนากับผู้ป่วยที่ใช้ภาษาแผนไทยได้ตรงจุด
วัตถุประสงค์การเรียนรู้
- อธิบายราก 3 สายของแพทย์แผนไทย
- อธิบายแนวคิดองค์รวม 5 มิติ และความสมดุลของธาตุ
- เปรียบเทียบกับ biopsychosocial model ของแพทย์แผนปัจจุบัน
- ใช้กรอบนี้ในการซักประวัติและสื่อสารกับผู้ป่วย
โครงเนื้อหา
1.1 รากทางคิด 3 สาย
| สาย | แนวคิดที่ให้ | เห็นในเวชปฏิบัติว่า |
|---|---|---|
| พุทธ | อริยสัจ 4, ปฏิจจสมุปบาท, ธาตุในพระอภิธรรม, ขันธ์ 5 | สาเหตุ-ผล, จิตสมุฏฐาน, ความเชื่อมโยงกาย-ใจ |
| พราหมณ์/อายุรเวท | ปัญจมหาภูต→ธาตุ 4, Tridosha → ตรีโทษ ลม-ไฟ-น้ำ, 6 รส→9 รส | ตรีโทษ, ทฤษฎีรส, pattern diagnosis |
| ภูมิปัญญาท้องถิ่น | หมอผี หมอเป่า หมอตำแย, ตำรับครัวเรือน | การแพทย์ชุมชน, อาหารเป็นยา, "กรรม" และพิธีกรรม |
1.2 องค์รวม 5 มิติ
ทุกมิติมีอิทธิพลต่อสุขภาพ การวินิจฉัยที่ดูเฉพาะ "กาย" จึงพลาดเหตุที่อยู่ใน 4 มิติที่เหลือ
1.3 ภาวะของธาตุ
| ภาวะ | คำอธิบาย | เทียบ pathophysiology |
|---|---|---|
| สมดุล | ธาตุทำงานพอดี | Homeostasis |
| หย่อน | ทำงานน้อยลง | Hypofunction (เช่น hypothyroid, anorexia) |
| กำเริบ | ทำงานเกิน | Hyperfunction / inflammation |
| พิการ | ทำงานผิดปกติ ไม่ตรงตามธรรมชาติ | Dysregulation / autoimmune / neoplasm |
BRIDGE TO MODERN MEDICINE
"องค์รวม 5 มิติ" ↔ Engel's biopsychosocial (1977) + environmental determinants + behavioral medicine — แพทย์แผนไทยเพิ่ม "กรรม" เป็นมิติที่ 5 ซึ่งทับซ้อนกับ social determinants of health ของ WHO และแนวคิด life course epidemiology
CLINIC APPLICATION
ในการซักประวัติผู้ป่วย NCDs ลองเพิ่มคำถาม 5 มิติ: (1) อาการกาย (2) ความเครียด-อารมณ์ (3) ครอบครัว-งาน (4) ที่อยู่อาศัย-อาหาร (5) วิถีประจำวัน-การนอน-การออกกำลัง — มักได้เหตุที่ซ่อนอยู่
เคสตัวอย่าง
ผู้หญิง 52 ปี ปวดเข่าเรื้อรัง 2 ปี OA grade II ใช้ NSAID ไม่หาย — ซักประวัติแบบ 5 มิติ พบ: (กาย) BMI 31, (จิต) ดูแลแม่ป่วย, (สังคม) นั่งขายของ 12 ชม./วัน, (สิ่งแวดล้อม) บ้าน 2 ชั้น ขึ้น-ลงวันละ 8 รอบ, (กรรม) เคยตกบันได 5 ปีก่อน — แผนรักษา: ลดน้ำหนัก + กายภาพ + ฟ้าทะลายโจร/เพชรสังฆาต + ปรับสิ่งแวดล้อมในบ้าน
คำถามทบทวน
Q1. องค์รวม 5 มิติของแพทย์แผนไทยต่างจาก biopsychosocial ของ Engel ตรงไหน?
A. เพิ่มมิติ "สิ่งแวดล้อม" (อุตุ-ประเทศสมุฏฐาน) และ "กรรม" (พฤติกรรม-ประวัติ-วิถี) ทำให้ครอบคลุมทั้ง physical environment และ life-course exposures
Q2. "ธาตุพิการ" ต่างจาก "ธาตุกำเริบ" อย่างไร?
A. กำเริบ = ทำงานเกิน (เปรียบ hyperfunction) / พิการ = ทำงานผิดเพี้ยน ไม่ตรงตามธรรมชาติ (เปรียบ dysregulation, malformation, neoplasm)
บทที่ 2 วิทยาศาสตร์ที่เชื่อมการแพทย์แผนไทย
หัวใจของบท
- Network pharmacology & systems biology เป็น paradigm ที่ทำให้ตำรับสมุนไพร 5–10 ตัวเข้าใจได้ — ไม่ใช่ "single target single drug"
- ฤทธิ์สมุนไพรไทยส่วนใหญ่ผ่าน 4 กลไกหลัก: anti-inflammatory, antioxidant, immune-modulating, microbiome-modulating
- Polyvagal theory + fascia mechanotransduction + gate control อธิบายว่านวด-ประคบ-อบไอน้ำทำงานอย่างไรในระบบประสาท
- Chronobiology (Nobel 2017) สอดคล้องกับ "กาลสมุฏฐาน-อุตุสมุฏฐาน-ปกติวิถี"
- ข้อจำกัดของวิจัย TTM: heterogeneity, blinding, standardization — ต้องอ่านงานวิจัยอย่างมีวิจารณญาณ
วัตถุประสงค์การเรียนรู้
- อธิบายการเปลี่ยน paradigm จาก reductionism สู่ systems biology
- ระบุสารออกฤทธิ์หลักของสมุนไพรไทย 8–10 ชนิด
- อธิบายกลไก drug-herb interactions ผ่าน CYP450 / P-gp
- อธิบายฐานวิทยาศาสตร์ของนวด สมาธิ อาหาร และจังหวะชีวิต
- ประเมินหลักฐานเชิงประจักษ์ของแพทย์แผนไทยอย่างมีวิจารณญาณ
โครงเนื้อหา
2.1 Network pharmacology — เครื่องมือเข้าใจตำรับ
ตำรับยาไทย "ห้าราก" หรือ "เบญจกูล" มี 5 ตัวยา — Hopkins (Nature Chem Biol 2008) เสนอว่ายาที่มี multiple targets แต่ affinity ปานกลางมักได้ผลในโรคซับซ้อนดีกว่า single-target ที่ affinity สูง
ตัวอย่าง: curcumin targets NF-κB, COX-2, TNF-α, IL-6, STAT3 พร้อมกัน — เข้ากับแนวคิด "ยาตำรับมีหลายรส บูรณาการแก้สมุฏฐาน"
2.2 Phytochemistry สมุนไพรไทย ที่ MD ควรรู้
| สมุนไพร | สารหลัก | กลุ่มเคมี | เป้าหมายหลัก |
|---|---|---|---|
| ขมิ้นชัน | Curcumin | Polyphenol | NF-κB, COX-2 → anti-inflammatory |
| ฟ้าทะลายโจร | Andrographolide | Diterpene lactone | NF-κB, IL-6 → immune-modulating |
| ขิง | Gingerol, shogaol | Phenolic | 5-HT3, COX → antiemetic, anti-inflammatory |
| บัวบก | Asiaticoside | Triterpenoid | Collagen synthesis → wound healing |
| พริก | Capsaicin | Vanilloid | TRPV1 → analgesia |
| ไพล | Curcuminoids, methoxyflavones | Polyphenol | Anti-inflammatory, anti-asthmatic |
| ขี้เหล็ก | Anhydrobarakol, อนุพันธ์ rhein | Anthraquinone | GABAergic + laxative |
| มะระขี้นก | Charantin, polypeptide-p | Saponin | ↑ insulin sensitivity |
| กระชายดำ | Methoxyflavones | Polyphenol | PDE5 inhibition, vasodilation |
| บอระเพ็ด | Tinosporaside | Diterpene glycoside | Immunomodulator, hypoglycemic |
2.3 Pharmacokinetics ที่ MD ใช้บ่อย
- CYP3A4 inducers/inhibitors — สมุนไพรหลายชนิดเหนี่ยวนำหรือยับยั้ง CYP3A4 → กระทบยา 50%+ ในตลาด
- P-glycoprotein — ขมิ้น พริกไทย piperine ลด efflux → เพิ่ม bioavailability ของยาอื่น (ใช้คู่ในตำรับโบราณ "ตรีกฎุก")
- Bioavailability ของ curcumin เดี่ยวต่ำมาก (~1%) แต่กับ piperine เพิ่ม 20 เท่า
2.4 Neurobiology ของสัมผัสบำบัด
- Gate control theory (Melzack-Wall 1965) — Aβ fiber ปิด gate ใน dorsal horn → อธิบายฤทธิ์ระงับปวดเฉียบพลันของนวด
- Polyvagal theory (Porges) — สัมผัสช้า-ลึกกระตุ้น vagus → parasympathetic → HRV ดีขึ้น
- Fascia mechanotransduction — แรงกดเปลี่ยน fibroblast signaling, ลด inflammation
- Anatomy Trains ของ Myers — myofascial lines ทับซ้อนเส้นประธาน 10 ของไทยอย่างน่าทึ่ง (บท 5)
2.5 Chronobiology ↔ ปกติวิถี
Nobel Prize 2017 (Hall, Rosbash, Young) ในเรื่อง circadian clock genes — สอดคล้องกับ "กาลสมุฏฐาน" ที่บอกว่า ยามเช้าธาตุน้ำเด่น กลางวันธาตุไฟเด่น เย็นธาตุลมเด่น — และวนรอบ น้ำ–ไฟ–ลม ซ้ำอีกครั้งในช่วง 12 ชั่วโมงหลังพระอาทิตย์ตก (กลางคืน)
- Time-restricted eating ↔ "อย่ากินดึก" ในปกติวิถี
- Seasonal physiology ↔ "อุตุสมุฏฐาน" (กรอบไทยคลาสสิก) — ฤดูร้อนไฟกำเริบ ฤดูฝนลมกำเริบ ฤดูหนาวน้ำกำเริบ
- Microbiome diversity ↔ อาหารหมัก-สมุนไพรในอาหารไทย
2.6 Adaptogens, hormesis, และ ECS
- Adaptogen (Brekhman 1969): สารที่ช่วยร่างกายต้านความเครียดแบบ non-specific — กระชายดำ บัวบก บอระเพ็ด ตรงกับนิยาม
- Hormesis: stress ขนาดต่ำสร้าง resilience — สอดคล้องกับ "ยาขม-รสเฝื่อน" ในปกติวิถี
- Endocannabinoid system เป็น homeostatic regulator — งานวิจัยสมุนไพรไทยต่อ CB1/CB2 กำลังเริ่ม
2.7 Evidence hierarchy สำหรับ TTM
| ระดับ | สำหรับ TTM | ข้อสังเกต |
|---|---|---|
| Systematic review/RCT | มีในยาเดี่ยว (ฟ้าทะลายโจร, curcumin, ขมิ้น) | ตำรับซับซ้อนทำ RCT ยาก |
| Real-world evidence | ข้อมูล HOSxP, สปสช. | เหมาะกับ pragmatic trial |
| n-of-1 / case series | ดีสำหรับ individualized prescription | generalize ยาก |
| Traditional use | หลักฐานเชิงประวัติศาสตร์ | WHO ให้ความสำคัญในกรอบ "Traditional Use" |
BRIDGE
"ธาตุไฟกำเริบ" ↔ inflammation + oxidative stress + sympathetic overdrive | "ลมในเส้น" ↔ neuropathic pain + autonomic dysfunction + myofascial trigger | "เสมหะกำเริบ" ↔ mucus hypersecretion + IgE-mediated inflammation + metabolic syndrome
CLINIC
ก่อนสั่งสมุนไพรร่วมยา ตรวจ 3 จุด: (1) สมุนไพรนี้ผ่าน CYP3A4/P-gp ไหม (2) ผู้ป่วยใช้ warfarin/DOAC/HOA หรือไม่ (3) ผู้ป่วยมีตับ-ไตบกพร่องที่กระทบ ADME ไหม — รายละเอียดในบท 11
คำถามทบทวน
Q1. Network pharmacology อธิบาย "ตำรับยาห้าราก" อย่างไร?
A. แทนที่จะ "1 ยา 1 target" ตำรับใช้ multi-compound × multi-target ทำให้ได้ผลกว้างใน inflammation, immune, microbiome พร้อมกัน — สอดคล้องกับธรรมชาติของโรค complex
Q2. Polyvagal theory เกี่ยวข้องกับการนวดไทยอย่างไร?
A. การกดลึก-ช้าตามเส้นประธานกระตุ้น afferent vagal → ↑ vagal tone → ↑ HRV → ↓ cortisol → คลายความเครียด
Q3. ข้อจำกัดของงานวิจัย TTM 3 ประการที่สำคัญที่สุดคือ?
A. (1) Heterogeneity ของผลิตภัณฑ์ (2) Blinding ทำได้ยากในหัตถการ (3) Standardization ของสารออกฤทธิ์ในตำรับซับซ้อน
ภาคที่ 2 แกนทฤษฎี — หลักการพื้นฐานของแพทย์แผนไทย
4 หลักการที่ค้ำยันระบบทั้งหมด: ธาตุ–สมุฏฐาน–กายวิภาค/เส้น–รส ทุกบทเชื่อมไปข้างหน้าสู่ 4 ศาสตร์หลักในภาค 3–6
บทที่ 3 ตรีโทษ — ธาตุ 3 ลม–ไฟ–น้ำ (Tridosha: Vata–Pitta–Kapha)
หัวใจของบท
- ตรีโทษ = ธาตุ 3 (ลม–ไฟ–น้ำ) ตรงกับ Vata–Pitta–Kapha ของอายุรเวท เป็นกรอบ "เคลื่อน–เปลี่ยน–คงอยู่" ของกาย
- ทำไม 3 ไม่ใช่ 4: ธาตุดิน เป็นโครงสร้างที่ "พิการได้ยาก" — ในกรอบวินิจฉัยจึงรวมไว้ในธาตุน้ำ
- กรอบวินิจฉัย 2 ชั้น: ธาตุประจำตัว (Prakriti) = constitution แต่กำเนิด / ตรีโทษปัจจุบัน (Vikriti) = ภาวะวันนี้
- 3 ภาวะของแต่ละโทษ: กำเริบ (Vridhi) → หย่อน/พร่อง (Kshaya) → พิการ (Vikriti-derangement) เรียงจากเบาไปหนัก
- รูปแบบบันทึก: "V60/P25/K15 — วาตะกำเริบ 60%, ปิตตะหย่อน 30%, เสมหะปกติ" สื่อสารกับทีมได้ทันที
วัตถุประสงค์การเรียนรู้
- อธิบายตรีโทษและ map กับ Tridosha ของอายุรเวท
- ระบุภาวะกำเริบ–หย่อน–พิการของแต่ละโทษ และเชื่อมกับ pathology
- แยก Prakriti vs Vikriti ในการวินิจฉัย
- เขียนสูตรบันทึก V/P/K ในเวชระเบียน
3.1 ธาตุ 4 — องค์ประกอบโครงสร้างของชีวิต
ตำราแพทย์แผนไทยรับอิทธิพล ปัญจมหาภูต (Pancha Mahabhuta) ของอายุรเวทอินเดีย รวม "อากาศ" เข้ากับ "ลม" เหลือ ธาตุ 4 = ปถวี (ดิน) + อาโป (น้ำ) + วาโย (ลม) + เตโช (ไฟ) — ใช้เป็นกายวิภาคและสรีรวิทยาพื้นฐาน ตอบคำถามว่า "ร่างกายประกอบด้วยอะไร"
| ธาตุ | บาลี | จำนวน | หน้าที่/องค์ประกอบ | Modern correlate |
|---|---|---|---|---|
| ดิน | ปถวี (Pruthvi) | 20 | โครงสร้างแข็ง: กระดูก กล้ามเนื้อ เอ็น เล็บ ฟัน ผิว อวัยวะตัน | Musculoskeletal + epithelium + visceral solids |
| น้ำ | อาโป (Apo) | 12 | ของเหลว: เลือด น้ำเหลือง น้ำดี เสมหะ น้ำลาย น้ำตา ปัสสาวะ | Body fluids, plasma, lymph, secretions |
| ลม | วาโย (Vayu) | 6 | การเคลื่อนไหว: หายใจ บีบลำไส้ ระบบประสาทอัตโนมัติ | Respiration, motility, autonomic NS |
| ไฟ | เตโช (Tejas) | 4 | เผาผลาญ: ย่อย อุณหภูมิ การเจริญเติบโต ชราภาพ | Metabolism, thermoregulation, aging |
| รวม | 42 ส่วน | |||
เปิดดูรายชื่อ 42 ส่วนของธาตุ 4 (สำหรับอ้างอิง)
ดิน 20: ผม-ขน-เล็บ-ฟัน-หนัง-เนื้อ-เอ็น-กระดูก-เยื่อในกระดูก-ม้าม-หัวใจ-ตับ-พังผืด-ไต-ปอด-ไส้ใหญ่-ไส้น้อย-อาหารใหม่-อาหารเก่า-มันสมอง
น้ำ 12: ดี-เสมหะ-หนอง-เลือด-เหงื่อ-มันข้น-น้ำตา-มันเหลว-น้ำลาย-น้ำมูก-ไขข้อ-น้ำมูตร
ลม 6: ลมพัดขึ้นเบื้องบน-ลมพัดลงเบื้องล่าง-ลมในท้อง (นอกไส้)-ลมในไส้-ลมพัดทั่วร่างกาย-ลมหายใจเข้าออก
ไฟ 4: ไฟอบอุ่นกาย-ไฟอารมณ์/ความมุ่งมั่น-ไฟสร้างใหม่และย่อยสลายเซลล์-ไฟย่อยอาหาร (Agni)
3.2 ทำไมในวินิจฉัยจึงใช้ "ธาตุ 3" ไม่ใช่ "ธาตุ 4"
ตำราคลาสสิกรวบ ธาตุดิน → เข้ากับธาตุน้ำ ในกรอบวินิจฉัย เพราะ:
- ธาตุดิน (กระดูก-เนื้อ-เอ็น-ผิว) เป็นโครงสร้างนิ่ง "พิการได้ยาก" — การเปลี่ยนแปลงของโรคมักแสดงผ่านของเหลว (น้ำ) ที่หล่อเลี้ยงโครงสร้างนั้น
- ลม-ไฟ-น้ำ เป็น functional drives ที่หมุนเปลี่ยนได้ตลอด ตรงกับ pathophysiology ที่ เคลื่อน-เปลี่ยน-อยู่
- ตรงกับ Tridosha ของอายุรเวท → เชื่อมกับวรรณกรรมสากลได้
ธาตุ 4 (Structural inventory) → ตรีโทษ (Functional drives)
───────────────────────────── ────────────────────────
ดิน (โครงสร้าง 20) ──┐
├──→ เสมหะ/น้ำ (Kapha)
น้ำ (ของเหลว 12) ──┘
ลม (การเคลื่อน 6) ──→ วาตะ/ลม (Vata)
ไฟ (เผาผลาญ 4) ──→ ปิตตะ/ไฟ (Pitta)
สรุป: ใช้ ธาตุ 4 เมื่อพูดถึงกายวิภาค-สรีรวิทยาพื้นฐาน, ใช้ ตรีโทษ เมื่อวินิจฉัย-รักษาโรค
3.2 ตารางสรุปตรีโทษ
| ตรีโทษ | สันสกฤต | องค์ประกอบ | หน้าที่หลัก | คุณสมบัติเด่น |
|---|---|---|---|---|
| ลม | Vata (वात) | ลม + อากาศ (ether) | การเคลื่อนไหว, ระบบประสาท, autonomic | เคลื่อน เบา แห้ง เย็น หยาบ |
| ไฟ | Pitta (पित्त) | ไฟ + น้ำ (เล็กน้อย) | เผาผลาญ ย่อย อุณหภูมิ การเปลี่ยน | ร้อน คม ลื่น เปรี้ยว |
| น้ำ | Kapha (कफ) | น้ำ + ดิน | โครงสร้าง การหล่อลื่น ภูมิคุ้มกัน ของเหลว | หนัก เย็น ชื้น มัน คงตัว หวาน |
3.3 ลม (Vata) — แรงเคลื่อนของกาย
ลักษณะของผู้มี Vata เด่น (Prakriti)
โครงสร้างผอม สูง ข้อต่อชัด ผิวแห้ง คล้ำ ผมบาง พูดเร็วปาก จิตวอกแวก-คิดมาก ชอบความเปลี่ยนแปลง ทนแดดดี ทนหนาวแย่
ลม 6 ประเภท (subdivisions ↔ Vata sub-doshas)
| ภาษาบาลี | หน้าที่ — การไหลของกระแส | ใกล้ Vata sub-dosha |
|---|---|---|
| อุทธังคมาวาตา | กระแสไหลจากล่างขึ้นบน — ระบบประสาทรับความรู้สึก, เลือดจากหัวใจขึ้นสมอง | Udana — upward flow |
| อโธคมาวาตา | กระแสไหลจากบนลงล่าง — ระบบประสาทสั่งการ, เลือดจากหัวใจลงสู่ร่างกาย | Apana — downward flow |
| กุจฉิสยาวาตา | การบีบตัวของลำไส้ | Samana — digestion |
| โกฏฐาสยาวาตา | การไหลภายในระบบทางเดินอาหาร | Samana/Vyana — GI motility |
| อังคมังคานุสารีวาตา | กระแสไหลทั่วร่างกายสู่ทุกเซลล์ ผ่านระบบประสาทฝอยและหลอดเลือด | Vyana — circulation |
| อัสสาสะปัสสาสะวาตา | ลมหายใจเข้า-ออก | Prana — respiration |
ภาวะ 3 ระดับของลม
| ภาวะ | อาการ | เทียบ pathology |
|---|---|---|
| กำเริบ (Vridhi) | ท้องอืด เรอ ปวดศีรษะ วิงเวียน นอนไม่หลับ ใจสั่น ผิวแห้ง วิตกกังวล | Anxiety, IBS, vertigo, insomnia, autonomic dysreg |
| หย่อน/พร่อง (Kshaya) | เคลื่อนไหวฝืด ขี้เกียจ พูดเบา หายใจตื้น พลังงานต่ำ | Hypotonia, fatigue, ileus, hypotension |
| พิการ (Vikriti) | ลมขึ้นเบื้องสูง หน้ามืดเป็นลม ลมจุกอก ชาปาก-ตา-มือ ลมในเส้น | Syncope, TIA-like, neuropathy, seizure |
3.4 ไฟ (Pitta) — แรงเปลี่ยนของกาย
ลักษณะของผู้มี Pitta เด่น
โครงสมส่วน ผิวอบอุ่น สีออกแดง ผมบาง ตาคม ใจร้อน ฉลาด มุ่งมั่น แข่งขัน หิวบ่อย ทนหนาวดี ทนร้อนแย่
ไฟ 4 ประเภท (sub-types)
| ภาษาบาลี | หน้าที่ | ใกล้ Pitta sub-dosha |
|---|---|---|
| สันตัปปัคคี | ความอบอุ่นของกาย | Bhrajaka — body warmth |
| ปริทัยหัคคี | ไฟอารมณ์ (ความมุ่งมั่น ตั้งใจ โกรธ ฯลฯ) | Sadhaka — emotion & drive |
| ชิรณัคคี | ไฟสร้างใหม่และย่อยสลายเซลล์ | Cellular turnover (apoptosis–regeneration) |
| ปริณามัคคี | ไฟย่อยอาหาร (Agni — แกนสุขภาพ) | Pachaka — digestive fire |
หมายเหตุ: ปริณามัคคี (Agni) เป็นแกนสุขภาพ — Agni ดี → ย่อยดี → ไม่เกิด Ama (พิษค้าง) → โรคไม่เกิด; Agni ผิด → Ama → NCD chronic
ภาวะ 3 ระดับของไฟ
| ภาวะ | อาการ | เทียบ pathology |
|---|---|---|
| กำเริบ | แสบกระเพาะ ผื่นแดง ปวดศีรษะร้อน ตาแดง ปัสสาวะร้อน ฉุนเฉียว | GERD, dermatitis, HT, hyperthyroid, fever |
| หย่อน/พร่อง | มือ-เท้าเย็น เบื่ออาหาร ย่อยช้า ซีด อ่อนเพลีย | Hypothyroid, dyspepsia, anemia, hypothermia |
| พิการ | ไฟแลบเบื้องต่ำ ปัสสาวะเป็นเลือด ตกเลือด ดีซ่าน ตับอักเสบรุนแรง | GI bleed, jaundice, hepatitis, sepsis |
3.5 น้ำ (Kapha) — แรงคงอยู่ของกาย
ลักษณะของผู้มี Kapha เด่น
โครงร่างใหญ่ ผิวขาวใส ชุ่มชื้น ผมดกหนา ตาโต-ใส หลับลึก ขี้เซา สงบเนิบ จำได้ดี อึด ทนหนาว-ร้อนพอกัน เพิ่มน้ำหนักง่าย
ของเหลว 12 ประเภทในกรอบน้ำ
ปิตตัง (น้ำดี) • เสมหัง (เสมหะ) • ปุพโพ (น้ำเหลือง) • โลหิตัง (เลือด) • เสโท (เหงื่อ) • เมโท (ไขมัน) • อัสสุ (น้ำตา) • วสา (น้ำเลี้ยง) • เขโฬ (น้ำลาย) • สิงฆาณิกา (น้ำมูก) • ลสิกา (น้ำในข้อ) • มุตตัง (ปัสสาวะ)
ภาวะ 3 ระดับของน้ำ
| ภาวะ | อาการ | เทียบ pathology |
|---|---|---|
| กำเริบ | เสมหะมาก คัดจมูก บวมน้ำ น้ำหนักขึ้น ง่วงซึม เซื่องซึม | Allergic rhinitis, edema, obesity, depression, hypothyroid |
| หย่อน/พร่อง | ปากแห้ง ผิวแห้ง น้ำตาน้อย ท้องผูก ปัสสาวะน้อย กระดูกเสียดสี | Sicca, OA, dehydration, sarcopenia |
| พิการ | น้ำเป็นพิษ ตกขาวมีกลิ่น เสมหะเป็นเลือด-เหลือง น้ำเหลืองเสีย หนอง | Pus, abscess, malignant effusion, lymphoma |
3.6 Prakriti vs Vikriti — กรอบวินิจฉัย 2 ชั้น
| มิติ | ธาตุประจำตัว (Prakriti) | ตรีโทษปัจจุบัน (Vikriti) |
|---|---|---|
| ความหมาย | Constitution กำเนิด | ภาวะวันนี้ |
| เปลี่ยนแปลง | คงที่ตลอดชีวิต | เปลี่ยนตามฤดู วัย วิถี |
| ใช้งาน | Prognosis, prevention, lifestyle plan | Diagnosis, prescription |
| ประเมินจาก | ลักษณะกาย-อุปนิสัย-ตอบสนองต่อสิ่งแวดล้อม | อาการปัจจุบัน + ลิ้น + ชีพจร + สมุฏฐาน |
| คนส่วนใหญ่ | Dual constitution (เช่น V-P, P-K) ~70% | มักมี dosha กำเริบ 1–2 ตัว |
3.7 รูปแบบการบันทึก V/P/K
ตัวอย่าง 1: ผู้ชาย 45 ปี
Prakriti: V20/P55/K25 (ไฟเด่น)
Vikriti วันนี้: ไฟกำเริบ 70%, ลมหย่อน 20%, น้ำปกติ
สมุฏฐาน: ฤดูร้อน + อาหารเผ็ด + นอนดึก + เครียดงาน
Plan: ลด-ปรับ-เสริม-รักษา (ดูบท 8)
ตัวอย่าง 2: หญิงสูงวัย 72 ปี
Prakriti: V40/P30/K30 (ลม + balanced)
Vikriti: ลมกำเริบ 60%, น้ำหย่อน 30%, ไฟปกติ
สมุฏฐาน: ปัจฉิมวัย + ฤดูฝน + ความเหงา
Plan: เพิ่มความอุ่น-ชื้น + นวด + อาหารต้ม-มัน
BRIDGE
ตรีโทษ ↔ Tridosha ของอายุรเวท ≈ constitutional medicine ในแพทย์แผนจีน (体质论) | Prakriti ≈ genetic + epigenetic baseline | Vikriti ≈ allostatic load + acute disease state | Agni ↔ digestive function + microbiome health | Ama ↔ chronic low-grade inflammation + metabolic toxicity (เชื่อมกับ leaky gut, AGEs, ROS)
CLINIC
ในการพบครั้งแรกของ NCD ลองประเมิน Prakriti 5 นาทีจาก ลักษณะกาย + อุปนิสัย + ตอบสนองต่อความร้อน-เย็น แล้วบันทึก V/P/K % — ครั้งหลัง update เฉพาะ Vikriti ทำให้เห็นว่าผู้ป่วย "เพี้ยนจากตัวเอง" ทางไหน
เคส
ชาย 45 ปี IT engineer Prakriti V25/P50/K25 — มา OPD ด้วย GERD, HT 150/95, นอนไม่หลับ — Vikriti: ไฟกำเริบ 60% (GERD, HT, ใจร้อน) + ลมกำเริบ 30% (insomnia, anxiety) + น้ำปกติ — สมุฏฐาน: ฤดูร้อน + กาแฟ 4 แก้ว + กินเผ็ด + นอน 02.00 — แผน: ลด (กาแฟ-เผ็ด) + ปรับ (วินัยนอน) + เสริม (ขมิ้น 500 mg PC + อบเชย) + รักษา (ARB ถ้า BP ไม่ลง)
คำถามทบทวน
Q1. ทำไมแพทย์แผนไทยใช้ "ธาตุ 3" ในการวินิจฉัย แทน "ธาตุ 4"?
A. ธาตุดินเป็นโครงสร้างที่ "พิการได้ยาก" — รวมไว้ในธาตุน้ำเมื่อวิเคราะห์โรค ส่วนลม-ไฟ-น้ำเป็น functional drives ที่หมุนเปลี่ยนได้ตรงกับ pathophysiology จริง และตรงกับ Tridosha ของอายุรเวทเชื่อมกับวรรณกรรมสากลได้
Q2. Prakriti ต่างจาก Vikriti อย่างไร?
A. Prakriti = constitution กำเนิด (คงที่) ใช้ planning + prognosis / Vikriti = ภาวะปัจจุบัน (เปลี่ยนได้) ใช้ diagnosis + prescription
Q3. "ลมพิการ" ต่างจาก "ลมกำเริบ" อย่างไร?
A. กำเริบ = ทำงานเกิน (anxiety, IBS, vertigo) เปลี่ยนวิถีและสมุนไพรกลับได้ / พิการ = corruption รุนแรง (syncope, neuropathy, seizure-like) ต้องการ specialist
แหล่งค้นคว้าเพิ่มเติม
- Patwardhan B. Bridging Ayurveda with Evidence-Based Science
- กรมการแพทย์แผนไทยฯ. ตำราแพทย์แผนไทยฉบับมาตรฐาน
- Prasher B et al. Whole genome expression and biochemical correlates of Prakriti
- ภาคผนวก F: แบบประเมินตรีโทษ (Prakriti + Vikriti)
บทที่ 4 สมุฏฐานวินิจฉัย — สาเหตุของโรค 6 ประการ
หัวใจของบท
- สมุฏฐาน = "เหตุของโรค" 8 ประการ (อุตุ–อายุ–กาล–ประเทศ–พฤติกรรม–อิริยาบถ–จิต/อารมณ์–ผิดธรรมชาติ) ครอบคลุม intrinsic + extrinsic + temporal + behavioral + emotional
- กรอบสมุฏฐาน 8 = SDoH ของแพทย์แผนไทย — ทับซ้อน WHO Commission on SDoH + chronobiology + behavioral medicine
- เครื่องมือ "checklist สมุฏฐาน" ใช้ในการซักประวัติได้ทุกหน่วยบริการ ไม่จำกัด PCU
- วินิจฉัยแบบ pattern: ระบุสมุฏฐานเด่น → เลือกแผนแก้ที่เหตุนั้น
- ใน HIS ปัจจุบันสามารถบันทึกสมุฏฐานเป็น "additional context" คู่กับ ICD-11 TM2
4.1 สมุฏฐาน 6 ประการ
| สมุฏฐาน | ความหมาย | เทียบ modern | ตัวอย่างคำถามซักประวัติ |
|---|---|---|---|
| 1. ธาตุสมุฏฐาน | ความวิปริตของธาตุภายใน | Constitution + endogenous pathology | "ธาตุประจำตัว (Prakriti) ของคุณเป็นแบบใด — ลม ไฟ หรือ น้ำ?" |
| 2. อุตุสมุฏฐาน | ฤดูกาล | Seasonal physiology, allergen exposure | "อาการเป็นมากในฤดูใด?" |
| 3. อายุสมุฏฐาน | ช่วงวัย (ปฐม–มัชฌิม–ปัจฉิม) | Age-specific risk, developmental stage | "เริ่มเป็นตอนอายุเท่าไร?" |
| 4. กาลสมุฏฐาน | เวลาในรอบวัน | Circadian rhythm, chronotype | "อาการแย่ตอนเช้า สาย หรือเย็น?" |
| 5. ประเทศสมุฏฐาน | ภูมิประเทศ-สิ่งแวดล้อม | Built environment, environmental health | "บ้านอยู่ในเมือง ชนบท ใกล้โรงงานไหม?" |
| 6. พฤติกรรมสมุฏฐาน | กิน นอน เคลื่อนไหว ขับถ่าย | Lifestyle medicine, behavioral medicine | "กิจวัตรประจำวันใน 24 ชม. เป็นอย่างไร?" |
4.2 Checklist สมุฏฐาน — ใช้ในการซักประวัติ
เปิด checklist (8 บรรทัด)
- □ ธาตุประจำตัว (Prakriti — V/P/K) / โรคประจำครอบครัว
- □ ฤดูที่อาการรุนแรง
- □ ช่วงวัย: เด็ก / วัยทำงาน / สูงอายุ
- □ ช่วงเวลาที่อาการแย่ที่สุดในวัน
- □ ที่อยู่อาศัย: ภูมิภาค / urban-rural / มลพิษ
- □ พฤติกรรมการกิน 24 ชม.
- □ การนอน: เวลาเข้านอน-ตื่น
- □ การเคลื่อนไหว / ออกกำลังกาย
- □ การขับถ่าย / ปัสสาวะ
- □ ความเครียด-ความสัมพันธ์
4.3 ตัวอย่างวินิจฉัยแบบสมุฏฐาน
| โรค | สมุฏฐานหลัก | แผนรักษา |
|---|---|---|
| LBP เรื้อรัง office worker | พฤติกรรม + ประเทศ (โต๊ะทำงาน) | ergonomics + นวด + ฤาษีดัดตน |
| Dyspepsia ผู้สูงอายุ | อายุ + กาล (กินดึก) | time-restricted eating + ยาธาตุบรรจบ |
| Insomnia วัยทอง | ธาตุ (ลมกำเริบ) + กาล | sleep hygiene + ขี้เหล็ก/ดอกไม้จีน |
| Allergic rhinitis ฤดูหนาว | อุตุ + ธาตุ (เสมหะ) | หลีกเลี่ยง trigger + ฟ้าทะลายโจร + ประคบ |
BRIDGE
สมุฏฐาน 6 ↔ WHO Social Determinants of Health + chronobiology + life-course epidemiology + environmental medicine — แพทย์แผนไทยรวบทุกอย่างไว้ในกรอบเดียวมานานหลายร้อยปี
CLINIC
ในผู้ป่วย NCD ที่ "ใช้ยาแล้วไม่ดีขึ้น" 80% มีสมุฏฐานหลักไม่ใช่ "ธาตุ" แต่เป็น "พฤติกรรม + ประเทศ + กาล" — ลอง ใช้ checklist 4.2 ก่อน escalate ยา
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. 6 สมุฏฐานต่างจาก ROS ของแผนปัจจุบันอย่างไร?
A. ROS = สำรวจอาการตามระบบกาย / สมุฏฐาน = สำรวจ "เหตุ" รวมสิ่งแวดล้อม-วัย-ฤดู-วิถี — เห็น context ของผู้ป่วยมากกว่า
- กรมการแพทย์แผนไทยฯ. คู่มือการตรวจวินิจฉัยและการรักษาโรค
- WHO. Closing the Gap in a Generation: SDoH Final Report 2008
บทที่ 5 กายวิภาคไทย และเส้นประธาน 10
หัวใจของบท
- กายวิภาคไทยมี "อาการ 32" = inventory ของส่วนประกอบกาย (กระดูก เนื้อ เส้น เลือด น้ำ ลม ฯลฯ)
- เส้นประธาน 10 = แนวพลังงาน-สัมผัสที่ใช้ในนวด ไม่ใช่ "เส้นประสาท" ตามแผนปัจจุบัน — ใกล้เคียง myofascial meridians ของ Myers
- 3 เส้นกลาง: อิทา ปิงคลา สุมนา — แนวกระดูกสันหลัง / 7 เส้นข้าง: กาลทารี-สหัสรังสี-ทวารี-จันทภูสัง-รุชำ-สิกขินี-สุขุมัง
- "จุดสัญญาณ/จุดอันตราย" ทับซ้อน trigger points และ neurovascular bundles — สำคัญทาง patient safety
- ความรู้นี้ใช้ในการประเมิน MSK pain เลือกหัตถการ และส่งต่ออย่างปลอดภัย
5.1 อาการ 32 — โครงสร้างพื้นฐาน
อาการ 32 จัดเป็น 4 หมวดตามธาตุ: ดิน (กระดูก-เนื้อ-เอ็น-เล็บ-ฟัน-ผิว ฯลฯ) / น้ำ (เลือด-น้ำเหลือง-น้ำดี-เสมหะ-น้ำลาย ฯลฯ) / ลม (ลมหายใจ-ลมลงเบื้องสูง-ลมลงเบื้องต่ำ ฯลฯ) / ไฟ (ไฟย่อยอาหาร-ไฟอุณหภูมิ ฯลฯ) — ใช้เป็น checklist ในการซักประวัติได้
5.2 เส้นประธาน 10 — ตำแหน่งและ correlates
| เส้น | แนววิ่ง (สรุป) | Modern correlate |
|---|---|---|
| อิทา | ซ้ายของกระดูกสันหลัง สะโพก-คอ | Left paraspinal myofascia + sympathetic chain |
| ปิงคลา | ขวาของกระดูกสันหลัง สะโพก-คอ | Right paraspinal myofascia + sympathetic chain |
| สุมนา | กลางลำตัว สะโพก-ลิ้นไก่ | Linea alba + diaphragm + pelvic floor (core) |
| กาลทารี | แขน-ขา ทั่วร่างกาย | Brachial + lumbosacral plexus distribution |
| สหัสรังสี | ตาซ้าย ใบหน้า-คอ | Left cervical plexus + trigeminal V1-V2 |
| ทวารี | ตาขวา ใบหน้า-คอ | Right cervical plexus + trigeminal V1-V2 |
| จันทภูสัง | หูซ้าย | Left great auricular + lesser occipital |
| รุชำ | หูขวา | Right great auricular + lesser occipital |
| สิกขินี | อวัยวะเพศ-ทวารหนัก | Pudendal + perineal nerves |
| สุขุมัง | ทวารหนัก ก้นกบ | Coccygeal plexus + pelvic floor |
5.3 เปรียบ Anatomy Trains (Myers)
| Myofascial Line | เส้นประธานที่ใกล้ | ความสำคัญทางคลินิก |
|---|---|---|
| Superficial Back Line | อิทา + ปิงคลา (รวม) | Tension headache, hamstring tightness |
| Lateral Line | กาลทารี (ส่วนข้าง) | Iliotibial pain, hip stability |
| Spiral Line | กาลทารี (ส่วนเฉียง) | Postural torsion, scoliosis |
| Deep Front Line | สุมนา | Core stability, breathing dysfunction |
5.4 จุดสัญญาณ/จุดอันตราย ที่ MD ต้องระวัง
CAUTION
จุดที่ห้ามกดแรง: คอด้านข้าง (carotid sinus), รักแร้ (brachial plexus), ขาหนีบ (femoral A/N), ใต้ลิ้นปี่ (xiphoid + abd aorta), ก้นกบ (sacral plexus) — โดยเฉพาะใน anticoagulant, severe HT, malignancy at site
CLINIC
ผู้ป่วย office syndrome ที่ปวดบ่า-คอ ลองคลำเส้นอิทา-ปิงคลา 2 ข้างเทียบกัน — ฝั่งที่ตึงและกดเจ็บมักเป็นด้าน dominant arm ที่ใช้ mouse — แนะนำ Anatomy Trains' SBL stretch + นวดราชสำนัก
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. เส้นปิงคลาสัมพันธ์กับโครงสร้างใดของแผนปัจจุบัน?
A. Right paraspinal myofascial chain + right sympathetic trunk; ในงานนวดกดบริเวณนี้ → ผลต่อ autonomic balance
บทที่ 6 รสยา 9 รส และหลักการบำบัด-ป้องกัน
หัวใจของบท
- 9 รส = functional classification ของสารธรรมชาติ ทับซ้อนกับ phytochemical class ของวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน
- หลักบำบัด 5: กระทุ้ง–ลุ–ล้อม–รักษา–บำรุง เป็นลำดับการรักษา ใช้เลือกรสยาให้ตรงระยะของโรค
- หลักป้องกัน = "ปกติวิถี" ครอบคลุมอาหาร นอน เคลื่อนไหว ขับถ่าย จิตใจ — ทาบกับ lifestyle medicine 6 pillars
- ตารางรส 9 ในบทนี้ทำให้เลือกสมุนไพรในตู้คลินิกได้ถูกรส
- ปกติวิถี ≠ "ของชาวบ้าน" แต่เป็นแกนของการป้องกันโรค NCD
6.1 ตาราง 9 รส
| รส | ฤทธิ์หลัก | เคมีที่เด่น | ตัวอย่างสมุนไพร |
|---|---|---|---|
| ฝาด | สมาน หยุดเลือด หยุดถ่าย | Tannins | เปลือกมังคุด ฝรั่งใบ |
| หวาน | บำรุงกำลัง ชุ่มคอ | Polysaccharides, glycosides | ชะเอม กระเจี๊ยบ |
| เมาเบื่อ | แก้พิษ ฆ่าพยาธิ | Alkaloids | เพชรสังฆาต ฟ้าทะลายโจร |
| ขม | ลดไข้ ขับน้ำดี เจริญอาหาร | Iridoids, sesquiterpene lactones | บอระเพ็ด ฟ้าทะลายโจร |
| เผ็ดร้อน | ขับลม ขับเหงื่อ บำรุงไฟธาตุ | Capsaicinoids, gingerols | พริก ขิง พริกไทย |
| มัน | บำรุง บำรุงเส้น ระบาย | Lipids, omega FA | งา ถั่วลิสง |
| หอมเย็น | บำรุงหัวใจ ทำให้สดชื่น | Volatile terpenoids | ดอกมะลิ การบูร |
| เค็ม | ซึมซับ รักษาแผล ขับเสมหะ | Mineral salts | เกลือสมุทร |
| เปรี้ยว | ขับเสมหะ ระบาย แก้กระหาย | Organic acids | มะนาว มะขาม |
6.2 หลักบำบัด 5 ประการ — ลำดับการรักษา
หลักบำบัด 5 ประการเป็น ลำดับขั้นการรักษา ของแพทย์แผนไทย โดยเฉพาะกลุ่มไข้-โรคเฉียบพลัน (คัมภีร์ตักศิลา) — เลือกขั้นที่เหมาะกับระยะและความรุนแรง ไม่จำเป็นต้องใช้ครบทุกขั้น
| # | หลัก | ความหมาย | รสยา/เครื่องมือ | เทียบ Modern |
|---|---|---|---|---|
| 1 | กระทุ้ง | ดันพิษ/เชื้อโรคให้แสดงออกสู่ภายนอก ไม่ให้ซ่อนอยู่ภายใน (ผื่นขึ้น ขับเหงื่อ) | รสเผ็ดร้อน-สุขุม ขับเหงื่อ | Externalize — diaphoresis, surfacing |
| 2 | ลุ | ขับล้าง-ระบายพิษและของเสียออกจากร่างกาย (อุจจาระ ปัสสาวะ เหงื่อ) | ยาลุ (ระบาย) รสขม-เปรี้ยว-เค็ม | Elimination — purge, diuresis |
| 3 | ล้อม | ล้อมพิษ-กั้นไม่ให้โรคลุกลามเข้าอวัยวะสำคัญ (ล้อมตับ ล้อมหัวใจ) | รสขม-เย็น ดับพิษ คุมขอบเขต | Containment — limit progression |
| 4 | รักษา | รักษาที่เหตุและอาการของโรคโดยตรง เลือกยา/หัตถการเฉพาะโรค | ยาตามคัมภีร์โรค + หัตถการ | Definitive/targeted treatment |
| 5 | บำรุง | ฟื้นฟูกำลัง บำรุงธาตุ คืนสมดุล หลังโรคสงบ | รสหวาน-มัน ตำรับบำรุง + ปกติวิถี | Recovery/restorative care |
ตัวอย่างการเลือกขั้น: โรคไข้เฉียบพลันรุนแรง เริ่มที่ กระทุ้ง → ลุ → ล้อม / โรคเรื้อรังอาจเริ่มที่ รักษา → บำรุง
6.3 ปกติวิถี — หลักป้องกันแบบไทย
| มิติ | หลักไทย | เทียบ Lifestyle Medicine |
|---|---|---|
| อาหาร | กินตามธาตุ-ฤดู, รส 9 ครบ, อย่ากินเกิน | Whole-food plant-predominant diet |
| นอน | นอนก่อนสามทุ่มถึงตีห้า | Sleep 7–9 hr, sleep hygiene |
| เคลื่อนไหว | ฤาษีดัดตน เดินจงกรม | Physical activity 150 min/wk |
| ขับถ่าย | ทุกเช้าหลังตื่น | Bowel regularity, hydration |
| ใจ | สมาธิ อานาปานสติ ปล่อยวาง | Stress management, mindfulness |
| สิ่งแวดล้อม | บ้านโปร่ง เย็น สงบ | Built environment health |
BRIDGE
6 pillars ของ American College of Lifestyle Medicine (nutrition, physical activity, sleep, stress, social connection, avoid toxins) ตรงกับ "ปกติวิถี" แทบทุกข้อ — แพทย์แผนไทยมองข้อนี้เป็น "ระดับสูงสุดของการรักษา"
CLINIC
ในผู้ป่วย NCD เกือบทุกราย คำสั่ง "ปรับวิถี" ก่อนสั่งยาให้ผลที่ดี และมีหลักฐานสนับสนุน (ดู Ornish reversal trials, DiRECT trial เบาหวานชนิด 2)
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q1. รสขมมีกลไกใดในการลดไข้?
A. สาร iridoids/sesquiterpene lactones (เช่น andrographolide) → ยับยั้ง NF-κB → ลด IL-6, TNF-α → ลดไข้ + ลดอักเสบ
Q2. ปกติวิถีกี่ประการ และสอดคล้อง lifestyle medicine อย่างไร?
A. 6 ประการ (อาหาร นอน เคลื่อนไหว ขับถ่าย ใจ สิ่งแวดล้อม) ทาบ 6 pillars ของ ACLM แทบ 1:1
ภาคที่ 3 เวชกรรมไทย — ศาสตร์การวินิจฉัยและรักษา
เวชกรรมไทยเป็นศาสตร์ของการตรวจ วินิจฉัย และวางแผนการรักษา ภาคนี้รวมการตรวจร่างกาย คัมภีร์โรคหลัก หลักการรักษา และการเชื่อมรหัสกับ ICD-11/TM2 เพื่อให้ MD สนทนากับแพทย์แผนไทยและบันทึกข้อมูลใน HIS ได้
บทที่ 7 การตรวจวินิจฉัยและคัมภีร์โรคหลัก
หัวใจของบท
- การตรวจร่างกายแบบไทย: ตา-ลิ้น-ชีพจร-เส้น-สี-กลิ่น-เสียง + ซักประวัติแบบสมุฏฐาน 6
- คัมภีร์โรคหลัก ≈ "specialty textbook" ของแผนไทย — แต่ละคัมภีร์ดูแลกลุ่มโรคหนึ่งกลุ่ม
- คัมภีร์ที่ใช้บ่อย: ตักศิลา (ไข้), ธาตุวิภังค์ (ธาตุพิการ), กษัย (โรคเรื้อรัง-ผอม), มหาโชตรัตน์-ปฐมจินดา (สตรี-เด็ก)
- SOAP แบบ integrative: ใส่ "ธาตุ" "สมุฏฐาน" "คัมภีร์" ไว้ใน Assessment เพื่อสนทนากับแพทย์แผนไทย
- การฟังภาษาแผนไทยจากผู้ป่วยแล้ว "แปล" ได้ทำให้ลด miscommunication ในงาน OPD
7.1 การตรวจร่างกายแบบไทย
| สิ่งที่ตรวจ | ดูอะไร | เทียบ modern |
|---|---|---|
| ตา | สี ความใส น้ำตา | Conjunctiva, sclera (anemia, jaundice, dehydration) |
| ลิ้น | สี ฝ้า รูปร่าง รอย | Tongue exam (dehydration, anemia, candidiasis, B12 deficiency) |
| ชีพจร | ตำแหน่ง ลักษณะ จังหวะ | Pulse exam (rate, rhythm, character) |
| เส้น | คลำเส้นประธาน 10 | Myofascial palpation (trigger points) |
| สี | ผิวหน้า ผิวกาย | Pallor, cyanosis, jaundice |
| กลิ่น | ลมหายใจ เหงื่อ ปัสสาวะ | Ketotic, uremic, foul (DM, CKD, infection) |
| เสียง | เสียงพูด เสียงไอ | Hoarseness, stridor, productive cough |
7.2 คัมภีร์โรคหลัก ที่ MD ควรรู้จัก
| คัมภีร์ | ดูแลกลุ่มโรค | ICD/MD parallel |
|---|---|---|
| ตักศิลา [K14] | ไข้ 26 ประเภท: ไข้พิษ ไข้กาฬ ไข้สันนิบาต | Infectious dz, sepsis, FUO |
| ธาตุวิภังค์ [K15] | ธาตุพิการ 4 ธาตุ | Constitutional pathology, syndrome diagnosis |
| กษัย [K1] | โรคเรื้อรัง ผอม ซูบ 26 จำพวก | Chronic wasting, cachexia, NCD complications |
| มุขโรค [K1] | โรคในช่องปาก-คอหอย | Oral medicine, ENT |
| อภัยสันตา | ตา | Ophthalmology |
| มหาโชตรัตน์ + ชวดาร | สตรี (มดลูก ระดู) | Gynecology |
| ปฐมจินดา [K17] | สตรี + เด็ก | Obstetrics + Pediatrics |
| โรคนิทาน + กระษัยกล่อน | โรคทางเดินปัสสาวะ-ระบบสืบพันธุ์ชาย | Urology, Andrology |
7.3 SOAP แบบ Integrative — ตัวอย่าง
เปิดตัวอย่าง SOAP
S: ปวดท้องบนซ้าย แสบร้อน 2 สัปดาห์ แย่หลังกินเผ็ด
พักฟื้นไม่ทัน นอนดึก ตี 1 ทุกวัน เกิด พ.ค. ธาตุไฟ
O: BP 138/86 BMI 26 ลิ้นแดง ฝ้าเหลือง ชีพจรเร็ว
Epigastric tenderness, no peritonitis
A: GERD (ICD-10 K21.0) overlap 'ไฟกำเริบ + กาลสมุฏฐาน'
คัมภีร์: ธาตุวิภังค์ (ไฟ)
P: 1) Esomeprazole 20 mg OD x 4 wks
2) แนะนำ time-restricted eating (12-hr window)
3) งดเผ็ด-คาเฟอีน 2 wks
4) ส่งปรึกษาแพทย์แผนไทยเพื่อปรับธาตุ
5) FU 4 wks
CLINIC
ขอแค่ใส่ "ธาตุ + สมุฏฐานหลัก + คัมภีร์" ไว้ใน Assessment ของ SOAP ก็พอให้ทีมสหวิชาชีพอ่านเข้าใจตรงกัน — ไม่ต้องเขียนยาวเกิน 2 บรรทัด
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. ลิ้นที่มีฝ้าหนาสีเหลืองสะท้อนภาวะใดในแพทย์แผนไทย?
A. "ไฟกำเริบ + เสมหะคั่ง" — ทาบกับ chronic GERD, oral candidiasis ใน DM, hepatic congestion
- กรมการแพทย์แผนไทยฯ. คู่มือการตรวจวินิจฉัยและรักษาโรค
- ภาคผนวก A: คัมภีร์การแพทย์แผนไทยสำคัญ
บทที่ 8 หลักการรักษาและการเชื่อมกับ ICD-11/TM2
หัวใจของบท
- หลักบำบัด 5 ประการ (ลำดับการรักษา): กระทุ้ง → ลุ → ล้อม → รักษา → บำรุง เลือกขั้นตามระยะและความรุนแรง
- Sequence ที่แนะนำ: ปรับวิถี → สมุนไพร → หัตถการ → ปรึกษาเฉพาะทาง
- WHO ICD-11 บรรจุ TM2 module (Traditional Medicine Conditions, Module 2) ตั้งแต่ 2019 — บันทึก dual coding ได้
- ในระบบ HOSxP/JHCIS เพิ่มฟิลด์ TM2 code คู่กับ ICD-10/11 → เบิก UC ได้ตามประกาศ
- การรู้รหัส TM2 ช่วยให้ MD เห็น "เพื่อน" ของ ICD โรคที่คุ้นเคย เช่น migraine ↔ ลมปะกัง
8.1 หลักบำบัด 5 ประการ (ลำดับการรักษา)
| # | หลัก | เป้าหมาย | เครื่องมือหลัก | ตัวอย่างคลินิก |
|---|---|---|---|---|
| 1 | กระทุ้ง | ดันพิษ/เชื้อโรคให้แสดงออกสู่ภายนอก | ยารสเผ็ดร้อน-สุขุม ขับเหงื่อ | ไข้ระยะแรก → กระทุ้งให้ผื่นขึ้น |
| 2 | ลุ | ขับล้าง-ระบายพิษและของเสียออกจากกาย | ยาลุ (ระบาย) รสขม-เปรี้ยว-เค็ม | พิษ-ของเสียคั่ง → มะขามแขก, ขับปัสสาวะ |
| 3 | ล้อม | กั้นไม่ให้โรคลุกลามเข้าอวัยวะสำคัญ | ยารสขม-เย็น ดับพิษ คุมขอบเขต | ไข้พิษ → ยาล้อมตับดับพิษ |
| 4 | รักษา | รักษาเหตุและอาการของโรคโดยตรง | ยาตามคัมภีร์โรค + หัตถการ | ลมปะกัง → นวด + ยาเฉพาะ |
| 5 | บำรุง | ฟื้นฟูพละกำลัง คืนสมดุลหลังโรคสงบ | ยารสหวาน-มัน ตำรับบำรุง + ปกติวิถี | post-illness → ตรีเกสรมาศ |
เลือกขั้นตามระยะ: ไข้เฉียบพลันรุนแรง เริ่ม กระทุ้ง→ลุ→ล้อม / โรคเรื้อรังเริ่ม รักษา→บำรุง — ไม่จำเป็นต้องใช้ครบทุกขั้น
8.2 Sequence of Care
8.3 ICD-11 TM2 — ภาพรวม
WHO ICD-11 Chapter 26 (Traditional Medicine Conditions, Module 1) ดูแลแพทย์จีน-ญี่ปุ่น-เกาหลี ส่วน Module 2 ที่กำลังพัฒนาดูแล Ayurveda/Siddha/Unani และคาดว่าครอบคลุมแพทย์แผนไทยในรอบถัดไป — ในประเทศไทยกรมการแพทย์แผนไทยฯ ออก "รหัสมาตรฐานแพทย์แผนไทย" ไว้ใช้คู่กับ ICD-10
8.4 ตารางเทียบรหัส (สั้น)
| คำวินิจฉัยแผนไทย | ICD-10 | ความใกล้เคียง |
|---|---|---|
| ลมปะกัง | G43 (Migraine) | Migraine + tension headache |
| ริดสีดวง | K64 | Haemorrhoids — ตรงเลย |
| ลมจับโปง | M19 | OA + arthralgia |
| กษัยกล่อน | N40 / N41 | BPH / chronic prostatitis |
| เลือดลมไม่ดี | I99 / N94.6 | Vasomotor symptoms / dysmenorrhea |
| ไข้พิษ | A41 / A39 | Sepsis / meningococcemia |
| ตานขโมย | E64.0 / B82.0 | PEM + helminthiasis (เด็ก) |
| ลมในเส้น | M79.7 / G62.9 | Myofascial / peripheral neuropathy |
BRIDGE
ในระบบ HOSxP/JHCIS ใส่ field "TM Code" ใต้ ICD-10 → ระบบ NHSO (สปสช.) ยอมรับสำหรับการเบิก หัตถการแพทย์แผนไทยและยาในบัญชียาหลักจากสมุนไพร
CLINIC
หัตถการที่เบิกได้ใน UC (สปสช.) เช่น นวดราชสำนักรักษา / ประคบสมุนไพร / อบไอน้ำ — ต้องมี ICD + รหัสหัตถการแพทย์แผนไทยคู่กัน ดูประกาศกรมฯ ฉบับล่าสุด
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q1. หลักบำบัด 5 ประการของแพทย์แผนไทยมีอะไรบ้าง?
A. กระทุ้ง–ลุ–ล้อม–รักษา–บำรุง (เป็นลำดับการรักษา เลือกขั้นตามระยะและความรุนแรงของโรค)
Q2. ICD-11 TM2 ครอบคลุมระบบใดบ้าง?
A. M1 ครอบคลุม TCM/Kampo/Korean / M2 (กำลังพัฒนา) ครอบคลุม Ayurveda, Siddha, Unani และอนาคตคาดว่ารวม TTM
ภาคที่ 4 เภสัชกรรมไทย — ศาสตร์แห่งยา
ครอบคลุมตัวยา การปรุง ตำรับ และความปลอดภัย เน้นความรู้ใช้งานจริงในการสั่งจ่าย ให้คำแนะนำผู้ป่วย และเฝ้าระวังร่วมยาแผนปัจจุบัน
บทที่ 9 ตัวยา รส และการปรุง 28 วิธี
หัวใจของบท
- เภสัชวัตถุ 3 ประเภท: พืชวัตถุ–สัตววัตถุ–ธาตุวัตถุ — แต่ละประเภทมีชนิดย่อย (ส่วนใหญ่เป็นพืช)
- การปรุง 28 วิธีสร้าง chemistry transformation เปลี่ยน bioavailability และ pharmacokinetics
- "ต้ม" = สกัดน้ำ-polyphenols / "ดอง" = สกัดด้วยแอลกอฮอล์ ได้ alkaloids / "ฝน" = สดใหม่ มี volatile
- "เผาให้เป็นด่าง" = calcination ได้ alkali — ใช้เปลี่ยน mineral form
- คุณภาพยา: Thai Herbal Pharmacopoeia (THP) + GMP — ดูสี กลิ่น ความชื้น สารปนเปื้อนเบื้องต้น
9.1 เภสัชวัตถุ 3 ประเภท
| ประเภท | ชนิดย่อย | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| พืชวัตถุ | 1. ราก-เหง้า-หัว | ขมิ้น ขิง บอระเพ็ด |
| 2. เปลือก-แก่น-เนื้อไม้ | เปลือกมังคุด แก่นจันทน์ | |
| 3. ใบ-ดอก-ผล-เมล็ด | ฟ้าทะลายโจร ดอกมะลิ ลูกซัด | |
| สัตววัตถุ | 4. ทั้งตัว | จิ้งจก (ในตำราโบราณ) |
| 5. อวัยวะ | เขากุย น้ำดีหมี (ปัจจุบันเลี่ยง) | |
| 6. สิ่งที่ปล่อยออก | น้ำผึ้ง ขี้ผึ้ง | |
| ธาตุวัตถุ | 7. ธาตุที่สลายตัวได้ | เกลือ น้ำปูนใส ดินสอพอง ปูนแดง |
| 8. ธาตุที่ไม่สลายตัว | เพชร พลอย เงิน (เคยใช้บดในตำรับเก่า) |
9.2 การปรุงยา 28 วิธี — กลุ่มที่ใช้บ่อย
| วิธี | ทำอย่างไร | ผลทางเคมี |
|---|---|---|
| ต้ม | เคี่ยวกับน้ำ 30-60 นาที | สกัด polysaccharides, polyphenols ที่ละลายน้ำได้ |
| ดอง | แช่ในเหล้าขาว 7-15 วัน | สกัด alkaloids, lipophilic compounds |
| ฝน | ฝนกับหินกรานให้สด | เก็บ volatile compounds, สดใหม่ |
| บดผง | บดละเอียด | เพิ่ม surface area, dissolution rate |
| ลูกกลอน | ปั้นกับน้ำผึ้ง | ปกปิดรสขม, sustained release |
| เผาให้เป็นด่าง | เผาในภาชนะปิดจนเป็นถ่าน | Calcination → alkali; เปลี่ยน mineral form |
| กลั่น | กลั่นด้วยไอน้ำ | แยก essential oil |
หมายเหตุ — "สะตุ": เป็นขั้นตอน การเตรียมตัวยา ไม่ใช่การปรุงยา ใช้กับ ยาที่มีพิษ/ยาอันตราย (เช่น สารหนู ยาธาตุบางชนิด) — เผาในไฟอ่อนร่วมกับน้ำมะนาว เพื่อทำให้ฤทธิ์ยาอ่อนลงและลดความเป็นพิษก่อนนำไปเข้าตำรับ
9.3 ผลของวิธีปรุงต่อ Bioavailability
- ขมิ้นชันต้ม BA ต่ำ — ขมิ้นในตำรับ "เครื่องตรีกฎุก" (ขิง พริกไทย ขมิ้น) BA สูงขึ้น 20× เพราะ piperine
- บอระเพ็ดสด vs แห้ง — สาร tinosporaside ลดลง 40% ใน 6 เดือนถ้าเก็บไม่ดี
- มะระขี้นกตากแห้งบด vs สดต้ม — สดต้มได้ polypeptide-p ดีกว่า แต่อยู่ได้สั้น
9.4 คุณภาพยาและ THP
| เกณฑ์ | ข้อมูล |
|---|---|
| Identity | Macroscopic + microscopic + TLC |
| Purity | Foreign matter, ash, moisture < 10% |
| Strength | Marker compound (HPLC) |
| Safety | Heavy metals, aflatoxin, microbial limits |
CAUTION
ระวังยาลูกกลอน "ปลอม" ที่ผสม steroid (dexamethasone) หรือ NSAID — สังเกต: ออกฤทธิ์เร็วผิดปกติ ผู้ใช้นานๆ จะมี Cushingoid feature, GI bleed (ดูบทที่ 11)
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. การปรุง "เผาให้เป็นด่าง" คืออะไร?
A. Calcination — เผาในภาชนะปิดให้เป็นด่าง/อัลคาไล เปลี่ยน mineral chemistry เพื่อลดพิษ/เพิ่ม solubility ใช้กับยาธาตุประเภท เช่น ดินสอพอง ปูนขาว
บทที่ 10 ตำรับยาและบัญชียาหลักแห่งชาติ
หัวใจของบท
- ตำรับ = "polyherbal formulation" ออกแบบให้มี รสประธาน + รสรอง + ตัวยานำ
- บัญชียาหลักแห่งชาติ "บัญชียาจากสมุนไพร" = ยาที่เบิกได้ในระบบ UC
- 10 ยาที่ MD เจอบ่อย: ฟ้าทะลายโจร, ขมิ้น, ขิง, ขี้เหล็ก, มะแว้ง, ห้าราก, ประสะมะแว้ง, ธาตุบรรจบ, ตรีผลา, ยาเขียว
- การสั่งยา: ระบุ ขนาด-วิธีกิน-ระยะเวลา และ เงื่อนไขหยุด เหมือนยาแผนปัจจุบัน
- เภสัชกรในชุมชน/รพ. มีบทบาทใน drug-herb interaction screening (บท 11)
10.1 หลักตำรับ — องค์ประกอบ 4 ส่วน
- 1. ยาตรง — ตัวยาหลักที่ออกฤทธิ์ตรงตามข้อบ่งใช้ของตำรับ
- 2. ยาช่วย — ตัวยาที่ช่วยรักษาอาการของโรคแทรก/โรคตาม หรือเสริมฤทธิ์ตัวยาตรง
- 3. ยาประกอบ — ช่วยปกป้องและลดผลข้างเคียงจากยา (สอดคล้องกับหลักบำบัด "ล้อม")
- 4. ยาแต่งสี-แต่งกลิ่น-แต่งรส — ปรับสี กลิ่น รส ให้ตำรับน่ารับประทานและกลบรสที่ไม่พึงประสงค์
- หลักการคล้าย "adjuvant therapy" ของแพทย์แผนปัจจุบัน
หมายเหตุ — "น้ำกระสายยา": เป็นเครื่องแทรกยา (vehicle) คือของเหลวที่ใช้ละลายหรือกินพร้อมยาเวลาปรุง/รับประทาน เช่น น้ำสุก เหล้า น้ำผึ้ง น้ำมะนาว น้ำซาวข้าว — ช่วยให้กลืนง่าย แต่งรส และนำพา/เสริมฤทธิ์ยา ไม่นับเป็น 1 ใน 4 ตัวยาของตำรับ
10.2 ยาเดี่ยว 18 ตัว ใน OD-PCU (ตัดสั้น)
| ยา | ข้อบ่งใช้หลัก | ขนาดผู้ใหญ่ |
|---|---|---|
| ฟ้าทะลายโจร | เจ็บคอ-ไข้-อักเสบ | 1.5-3 g/วัน × 3-5 วัน |
| ขมิ้นชัน | Dyspepsia | 500 mg PC tid × 4 wks |
| ขิง | คลื่นไส้-อาเจียน-เมา | 1-2 g/วัน |
| ขี้เหล็ก | นอนไม่หลับ | 3-5 g HS |
| มะแว้งเครือ/ต้น | ไอ-ขับเสมหะ | 3-6 g/วัน |
| เพชรสังฆาต | ริดสีดวง-bone fracture support | 500 mg-1 g tid |
| มะระขี้นก | เบาหวาน adjunct | 1-2 g/วัน |
| กระชายดำ | บำรุงกำลัง | 500 mg-1 g/วัน |
| ชะพลู/ชะเอม | แก้ไอ-ชุ่มคอ | 2-3 g/วัน |
| ขลู่ | ขับปัสสาวะ-นิ่ว | 5-10 g ต้ม |
รายการเต็ม 18 ตัวอยู่ในภาคผนวก B
10.3 ตำรับเด่นในบัญชียาหลัก
| ตำรับ | ส่วนประกอบหลัก | ข้อบ่งใช้ |
|---|---|---|
| ห้าราก (เบญจโลกวิเชียร) | รากย่านาง รากชิงชี่ รากท้าวยายม่อม รากเท้ายายม่อม รากมะเดื่อชุมพร | ลดไข้ |
| ตรีผลา | สมอไทย สมอพิเภก มะขามป้อม | Antioxidant + ระบาย |
| ตรีกฎุก | ขิง พริกไทย ดีปลี | กระตุ้นไฟธาตุ-ขับลม |
| ธาตุบรรจบ | ขิง สมอไทย ขมิ้นชัน + อื่น | Dyspepsia, IBS-like |
| ประสะมะแว้ง | มะแว้งต้น+เครือ + เกลือสมุทร | ไอ-เสมหะข้น |
| ยาเขียว | หลายชนิด (รสเย็น-หอม) | ไข้ ผื่น |
| ยาหอม | หลายชนิด (รสหอมเย็น) | วิงเวียน-ใจสั่น |
| หอมเทพจิตร | ตำรับยาหอม | เป็นลม-วิงเวียน |
รายการเต็ม ~70 ตำรับ + ส่วนประกอบครบ ดูภาคผนวก C
CLINIC
สั่งยาสมุนไพรในใบสั่งยา ใช้ format: ชื่อยา + รูปแบบ + ขนาด + วิธี + ระยะเวลา + เงื่อนไขหยุด เช่น "ฟ้าทะลายโจรแคปซูล 500 mg, 2 cap tid pc × 5 d, หยุดถ้าผื่น/คันคอ/ตับชา"
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q1. ฟ้าทะลายโจรอยู่ในบัญชียาหลักหมวดใด ขนาดที่แนะนำ?
A. บัญชียาจากสมุนไพร — ขนาด 60 mg andrographolide ต่อวัน (≈ 1.5-3 g ผง) แบ่ง 3 มื้อ 3-5 วัน
Q2. ตำรับ "ห้าราก" มีส่วนประกอบ-ข้อบ่งใช้อะไร?
A. รากย่านาง+ชิงชี่+ท้าวยายม่อม+เท้ายายม่อม+มะเดื่อชุมพร — ใช้ลดไข้
- บัญชียาหลักแห่งชาติ ฉบับล่าสุด (กระทรวงสาธารณสุข)
- ภาคผนวก B และ C
บทที่ 11 ความปลอดภัยและ Drug-Herb Interactions
หัวใจของบท
- AE ของสมุนไพรไทยจัดเป็น 4 กลุ่ม: hepatotoxic, nephrotoxic, allergic, contamination
- ยาลูกกลอนปลอมผสม steroid/NSAID เป็นปัญหาที่พบใน OPD/ER บ่อยกว่า "ฤทธิ์ของสมุนไพรเอง"
- Drug-herb interactions ที่ MD เจอบ่อยสุด: warfarin × ขมิ้น/ขิง/กระเทียม, insulin × มะระขี้นก, ARB × ฟ้าทะลายโจร, sedative × ขี้เหล็ก
- ใช้ RUCAM scoring เพื่อประเมิน HILI (Herb-Induced Liver Injury)
- Patient counseling: ถามทุกครั้ง "ทานสมุนไพร/ยาดอง/ลูกกลอนอะไรบ้าง?" — รายงาน HADR ผ่านศูนย์ HPVC
11.1 Adverse Events 4 กลุ่ม
| กลุ่ม | ตัวอย่างสมุนไพร | อาการ-แล็บ |
|---|---|---|
| Hepatotoxic | ขี้เหล็ก, ขมิ้นในบางตำรับ, kava (นำเข้า) | ↑ AST/ALT, jaundice, encephalopathy |
| Nephrotoxic | Aristolochia (ห้ามใช้แล้ว), licorice ปริมาณมาก | ↑ Cr, hypoK, BP สูง |
| Allergic | ฟ้าทะลายโจร, มะรุม, ดอกไม้บางชนิด | ผื่น, urticaria, anaphylaxis |
| Contamination | ยาลูกกลอนปลอม, heavy metals | Steroid effect, lead/As poisoning |
11.2 ยาลูกกลอนปลอม — สังเกตอย่างไร
- ออกฤทธิ์เร็วเกินไป สำหรับสมุนไพรแท้ (ปวด/อักเสบหายใน 1-2 ชม.)
- ลักษณะ: ขนาดเล็ก สีเข้มผิดปกติ ไม่มีฉลาก อย./ทบ.
- Test เบื้องต้น: ลูกกลอนแท้ละลายช้าในน้ำ ปลอมละลายเร็ว/ฟอง
- ผู้ป่วยใช้นาน → Cushingoid + GI bleed + adrenal suppression
11.3 Drug-Herb Interactions ที่พบบ่อย
| คู่ | กลไก | ผลทางคลินิก | การจัดการ |
|---|---|---|---|
| Warfarin × ขมิ้น/ขิง/กระเทียม | ↓ platelet aggregation + CYP2C9 | ↑ INR, bleeding | หยุดสมุนไพร 7-10 d ก่อนผ่าตัด, monitor INR |
| Insulin/Sulfonylurea × มะระขี้นก | ↑ insulin sensitivity | Hypoglycemia | ลดยา 25-50%, เช็ก SMBG |
| ARB/ACEi × ฟ้าทะลายโจร | Vasodilation + immune | Hypotension | BP monitoring |
| BZD × ขี้เหล็ก | GABAergic + hepatotoxic | CNS depression + ↑ ALT | หลีกเลี่ยงร่วม, monitor LFT |
| Tamoxifen × ขมิ้นชัน, ฟ้าทะลายโจร, กระเทียม | CYP3A4/2D6 modulation | ↓ tamoxifen efficacy | หลีกเลี่ยงในผู้ป่วย breast cancer |
| Cyclosporine × ขมิ้นชันขนาดสูง, กะเพราขนาดสูง | CYP3A4 + P-gp modulation | Level alteration → graft risk | หลีกเลี่ยงคู่ใน transplant |
| Digoxin × ฟ้าทะลายโจร/ขมิ้น | P-gp inhibition | ↑ digoxin level | Monitor level |
| Methotrexate × ฟ้าทะลายโจร | OAT3 transporter | ↑ MTX toxicity | หลีกเลี่ยง |
ตารางครบในภาคผนวก E
11.4 RUCAM Score สำหรับ HILI
เกณฑ์ย่อ RUCAM
| หมวด | คะแนน |
|---|---|
| Time to onset | +1 ถึง +2 |
| Course after withdrawal | +1 ถึง +3 |
| Risk factors (อายุ alc) | +1 ถึง +2 |
| Concomitant drugs | 0 ถึง −3 |
| Exclusion of other causes | −3 ถึง +2 |
| Previous information | 0 ถึง +2 |
| Rechallenge | −2 ถึง +3 |
≥6 = probable, ≥8 = highly probable
11.5 ระบบรายงาน HPVC
ศูนย์เฝ้าระวังความปลอดภัยด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพ (HPVC) — รับรายงาน HADR ผ่าน "Thai HPVC Form" ทาง www.thaihpvc.fda.moph.go.th หรือ App "หมอพร้อม-HPVC"
CAUTION RED FLAGS
ส่งต่อด่วนเมื่อ: (1) Jaundice + ↑ AST/ALT > 3× ULN (2) AKI ใหม่ในคนใช้สมุนไพร (3) BP < 90/60 ใน ARB+ฟ้าทะลายโจร (4) Hypoglycemia < 55 mg/dL ใน DM (5) GI bleed ใน warfarin
CLINIC — Counseling Tool
ใช้ "3 H Question" ทุกครั้งที่สั่งยาใหม่: Herb (ทานสมุนไพรอะไร?), How (วิธีและขนาด?), How long (นานเท่าไรแล้ว?) — บันทึกในประวัติยาแบบเดียวกับ OTC
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q1. ลักษณะของลูกกลอนปลอมที่ผสม steroid?
A. เม็ดเล็ก สีเข้มผิดปกติ ไม่มีฉลาก อย./ทบ. ออกฤทธิ์เร็วเกินจริง ผู้ใช้นานมี Cushingoid + adrenal suppression
Q2. RUCAM score เท่าใดที่บ่งชี้ probable hepatotoxicity?
A. ≥6 = probable, ≥8 = highly probable
- Izzo AA, Ernst E. Interactions between herbal medicines and prescribed drugs. Drugs 2009
- HPVC, อย., สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา
- ภาคผนวก E: ตาราง drug-herb interactions ครบ
ภาคที่ 5 หัตถเวชกรรม — นวดและหัตถการ
ศาสตร์ที่ใช้สัมผัสและความร้อนเพื่อปรับสมดุลธาตุ ภาคนี้รวมนวดไทยทั้งสองสายและหัตถการความร้อนหลัก พร้อมข้อบ่งใช้ ข้อห้าม และเกณฑ์ส่งต่อสำหรับทุกหน่วยบริการ
บทที่ 12 นวดไทยและเส้นประธาน 10
หัวใจของบท
- นวดไทยมี 2 สายหลัก: ราชสำนัก (กดตรงตามเส้น 10 ใช้นิ้ว/ฝ่ามือ ไม่ใช้ข้อศอก-เข่า) และ เชลยศักดิ์ (กด-ดัด-บิด ใช้ข้อศอก-เข่า ผ่อนแรงร่างกายผู้นวด)
- กลไกวิทยาศาสตร์: gate control + descending modulation + vagal stimulation + fascial mechanotransduction
- หลักฐาน RCT: ดีในกลุ่ม chronic LBP, tension headache, post-stroke spasticity, primary dysmenorrhea
- ข้อห้ามเด็ดขาด: DVT, fracture acute, malignancy at site, severe osteoporosis, bleeding disorder, fever >38.5°C
- ผู้ใช้ warfarin/DOAC, anticoagulant ต้องประเมินรายตัว — ไม่ใช่ห้ามทุกคน แต่หลีกเลี่ยง deep tissue
12.1 นวดราชสำนัก vs เชลยศักดิ์
| ประเด็น | ราชสำนัก | เชลยศักดิ์ |
|---|---|---|
| เครื่องมือ | นิ้ว ฝ่ามือ | นิ้ว ฝ่ามือ ข้อศอก เข่า |
| ท่าผู้ป่วย | นอนราบ-นั่ง | นอน-นั่ง-ยืน-โยก |
| ลักษณะกด | ตรง ตามเส้น 10 | กด-ดัด-บิด-ดึง |
| เป้าหมาย | รักษา-ปรับสมดุล | คลายเครียด-ผ่อนคลาย |
| ความปลอดภัย | เน้นหลีกเลี่ยงจุดอันตราย | เสี่ยงสูงกว่าในผู้สูงอายุ-osteoporosis |
| การเบิก UC | เบิกได้ในข้อบ่งใช้ | เบิกได้บางหัตถการ |
12.2 ข้อบ่งใช้ที่มีหลักฐาน
| ภาวะ | หลักฐาน | ขนาดและความถี่ |
|---|---|---|
| Chronic LBP | Cochrane review (positive low-mod evidence) | 30-60 นาที × 1-2 ครั้ง/wk × 4-8 wks |
| Tension-type headache | RCT in J Bodyw Mov Ther | 30 นาที × wk × 4-6 wks |
| Post-stroke spasticity | RCTs in J Med Assoc Thai | 45 นาที × 2-3 ครั้ง/wk × 8 wks |
| Office syndrome | RCTs (Thai) | 30-60 นาที × wk × 4-6 wks |
| Primary dysmenorrhea | RCT | 30 นาทีก่อนรอบ × 3 รอบ |
| Insomnia (mild) | Pilot RCT | 45 นาที × 2/wk × 4 wks |
12.3 ข้อห้ามและข้อควรระวัง
CONTRAINDICATIONS (ABSOLUTE)
- DVT (acute) — กดอาจทำให้เกิด PE
- Fracture เฉียบพลัน / ไม่ stable
- Severe osteoporosis (T-score < −3.0)
- Malignancy ที่ตำแหน่งนวด
- Bleeding disorder ไม่ควบคุม / platelet < 50k
- Fever > 38.5°C / acute infection
- Skin lesion / open wound ที่ตำแหน่งนวด
- Acute MI / unstable angina (ภายใน 6 wks)
CAUTION (RELATIVE)
- Warfarin/DOAC/heparin — เลี่ยง deep tissue, ตรวจ INR ก่อน
- Pregnancy — เลี่ยงท้อง-ก้นกบ-ขาในไตรมาสแรก
- Severe HT (BP > 180/110) ที่ไม่ควบคุม
- DM with neuropathy — เลี่ยง heat ลึกที่ขา (ดูบท 13)
- Joint replacement < 6 เดือน
- Pacemaker / ICD — เลี่ยงกดบริเวณอุปกรณ์
12.4 เกณฑ์ส่งต่อจาก MD/PCU ไปนวดไทย
- วินิจฉัยและคัดกรอง red flag ของ MSK/neuro pathology
- ระบุข้อบ่งใช้ที่ตรงตามหลักฐาน
- ตรวจ contraindication 8 ข้อ (12.3)
- เขียนใบส่งต่อ: ICD-10 + รหัสหัตถการ + วัตถุประสงค์
- นัด follow-up หลัง 4-6 wks
เคส
หญิง 38 ปี สำนักงาน ปวดบ่า-คอ-ปวดศีรษะ 6 เดือน MRI normal — Dx: tension headache + myofascial pain — แผน: นวดราชสำนัก 30 นาที 1×/สัปดาห์ × 6 wks + ergonomics + ฤาษีดัดตน 5 ท่า — ผลที่ 6 wks NPRS 7→2
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q1. ผู้ป่วยใช้ warfarin INR 3.2 นวดได้ไหม?
A. INR > 3 อยู่นอกช่วง therapeutic — ควร hold การนวดลึกจนกว่าจะลด INR สู่ 2-3 / ทำได้แค่ light effleurage
Q2. ความต่างหลักระหว่างราชสำนักและเชลยศักดิ์?
A. ราชสำนักใช้นิ้ว-ฝ่ามือกดตรงตามเส้น 10 เน้นการรักษา; เชลยศักดิ์ใช้ข้อศอก-เข่ากด-ดัด-บิด เน้นผ่อนคลาย
บทที่ 13 หัตถการความร้อน — ประคบ อบไอน้ำ พอกยา ทับหม้อเกลือ
หัวใจของบท
- 4 หัตถการความร้อน: ลูกประคบ–อบไอน้ำ–พอกยา–ทับหม้อเกลือ
- กลไก: vasodilation → ↑ tissue perfusion + ↓ muscle spasm + transdermal absorption ของน้ำมันหอมระเหย
- อุณหภูมิเหมาะสม: ลูกประคบ 60-70°C, อบไอน้ำ 45-50°C, ทับหม้อเกลือ 40-50°C ที่ผิว
- ข้อห้ามสำคัญ: DM with neuropathy (เสี่ยง burn ที่ผู้ป่วยไม่รู้สึก), impaired skin sensation, open wound, acute inflammation
- ทับหม้อเกลือใช้ใน postnatal care เป็นหลัก — มีข้อห้ามเฉพาะ (ดู 13.4 + บท 14)
13.1 ลูกประคบสมุนไพร
| หัวข้อ | รายละเอียด |
|---|---|
| ส่วนผสมหลัก | ไพล ขมิ้นชัน ตะไคร้ ผิวมะกรูด การบูร เกลือ พิมเสน |
| วิธีนึ่ง | นึ่ง 15-20 นาที จนได้กลิ่นและไอ |
| อุณหภูมิที่ผิว | 60-70°C — ใช้ทดสอบบนหลังมือก่อน |
| เวลาประคบ | 15-30 นาทีต่อจุด |
| ข้อบ่งใช้ | MSK pain, post-massage relaxation, dysmenorrhea, post-partum (ดูบท 14) |
13.2 อบไอน้ำสมุนไพร (Steam Therapy)
| หัวข้อ | รายละเอียด |
|---|---|
| ส่วนผสม | ตะไคร้ ใบมะกรูด ขมิ้น ขิง พิมเสน การบูร |
| อุณหภูมิห้องอบ | 45-50°C, ความชื้น 95%+ |
| เวลา | 15-20 นาที, ห้ามเกิน 30 |
| ความถี่ | 1-3 ครั้ง/สัปดาห์ |
| ข้อบ่งใช้ | Allergic rhinitis, chronic bronchitis, MSK pain, postnatal |
13.3 พอกยา
| วัสดุ | ใช้กับ |
|---|---|
| ดินสอพอง + น้ำมะนาว | ผื่นแห้ง คัน |
| ปูนแดง + น้ำมะนาว | เจ็บกล้ามเนื้อเฉียบพลัน |
| ขมิ้น/ไพลบด + น้ำผึ้ง | Bruising, contusion |
| ใบพลู | แผลเรื้อรังเล็กๆ |
13.4 ทับหม้อเกลือ (Salt-pot Therapy)
ใช้หม้อเกลือร้อนวางบนผ้ารองที่ท้องน้อย-หลัง-เอว ของหญิงหลังคลอด ช่วยให้มดลูกหดตัวกลับและคลายปวดหลัง
CONTRAINDICATIONS
- DM with peripheral neuropathy — burn risk
- Impaired skin sensation
- Acute inflammation / cellulitis
- Hemorrhoid acute
- Post-cesarean < 4 wks (ที่แผล)
- HT ไม่ controlled / pre-eclampsia
- Known allergy ต่อสมุนไพรในตำรับ
13.5 Adverse Events ที่พบบ่อย
- Burn 1st-2nd degree — มัก peripheral nerve dysfunction หรืออุณหภูมิเกิน
- Allergic contact dermatitis ต่อ การบูร/พิมเสน/ไพล
- Heat exhaustion ในห้องอบ — vital sign ก่อน-หลัง
- Vagal response / syncope — ตรวจ BP/HR ก่อน
BRIDGE
ความร้อน 40-45°C เพิ่ม blood flow 3-4× ลด muscle spindle activity (ลด spasm) และเพิ่ม pain threshold ผ่าน TRPV1 modulation — กลไกตรงกับ thermotherapy ในเวชศาสตร์ฟื้นฟู (Cochrane review)
CLINIC
ในผู้ป่วย DM ก่อนใช้ความร้อน monofilament test ที่เท้า: ถ้าไม่รู้สึกที่ 5/10 จุด → ห้ามใช้ความร้อนลึกที่ extremity, ใช้ light warm pad ได้ภายใต้การดูแล
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q1. เหตุใดทับหม้อเกลือไม่ควรใช้ใน DM neuropathy?
A. Burn risk — ผู้ป่วย neuropathy ไม่รู้สึก temperature → 2nd-degree burn ที่อาจเกิด ulcer และ secondary infection ในผู้ที่ wound healing บกพร่องอยู่แล้ว
Q2. อุณหภูมิเหมาะสมของลูกประคบ?
A. 60-70°C ที่ผิว ทดสอบบนหลังมือผู้ทำก่อน หากร้อนจัดให้ใช้ผ้ารอง
ภาคที่ 6 ผดุงครรภ์ไทย
ศาสตร์การดูแลสตรีรอบการคลอด ภาคนี้รวมการดูแล 3 ระยะ (ครรภ์ คลอด หลังคลอด) ในมุมที่ MD ทำงานร่วมกับแพทย์แผนไทยและ OB/GYN ได้อย่างปลอดภัย
บทที่ 14 ผดุงครรภ์ไทย — ครรภ์ คลอด หลังคลอด
หัวใจของบท
- ผดุงครรภ์ไทยดูแล 3 ระยะ: ครรภ์ (อาหาร-สมุนไพร), คลอด (ส่งต่อสู่ระบบสากล), หลังคลอด (อยู่ไฟ-ทับหม้อเกลือ-ประคบ)
- "อยู่ไฟ" = controlled thermotherapy + อาหารร้อน + พักผ่อน — ลดอาการ postpartum lochia, uterine cramp, fatigue
- สมุนไพร ห้ามในไตรมาสแรก: emmenagogue, ขิงปริมาณมาก, ฟ้าทะลายโจร (ไตรมาส 1), หญ้าหนวดแมว
- การคลอดในยุคนี้: เน้น safe delivery in modern facility + การประยุกต์ภูมิปัญญาไทยในการประคับประคอง
- หลังคลอด integration ที่ปลอดภัย: เลือกหัตถการตาม postpartum complication risk และมี OB เป็น primary
14.1 ระยะครรภ์
| ไตรมาส | หลักไทย | หมายเหตุปัจจุบัน |
|---|---|---|
| 1 (1-13 wk) | กินอาหารอ่อน, สมุนไพร ห้าม emmenagogue (ตะลิงปลิง ขมิ้นปริมาณมาก ฟ้าทะลายโจร) | Folate + iron, หลีก teratogen |
| 2 (14-27 wk) | อาหารบำรุงเลือด (ข้าวต้มเครื่อง ฟักทอง ตำลึง) | Iron, calcium, fetal growth scan |
| 3 (28-40 wk) | อาหารย่อยง่าย, สมุนไพรขับลม (ขิงน้อย, ตะไคร้) | GBS screen, BP monitoring |
14.2 สมุนไพรห้ามใช้ในครรภ์
PREGNANCY-CONTRAINDICATED HERBS
- ฟ้าทะลายโจร — uterine contraction (ไตรมาส 1)
- ขิงปริมาณมาก > 1 g/d — bleeding risk, uterine effect
- ขมิ้นปริมาณมาก — emmenagogue
- มะระขี้นก — uterine stimulant
- หญ้าหนวดแมว — diuretic + electrolyte
- ใบยอ — ไม่แนะนำ (data จำกัด)
- กระชายดำขนาดสูง — hormonal effect
- Senna, มะขามแขก — laxative ที่อาจกระตุ้นมดลูก
14.3 ระยะคลอด
ในยุคปัจจุบันแนะนำคลอดในสถานพยาบาลที่มี emergency obstetric care ทั้งหมด ภูมิปัญญาไทยใช้เป็นการประคับประคอง: นวดเบา-ประคบเบา + birthing position ที่ผู้ป่วยถนัด + การหายใจสมาธิ
14.4 ระยะหลังคลอด — "อยู่ไฟ"
| หัตถการ | เป้าหมาย | เริ่มเมื่อ | ระวัง |
|---|---|---|---|
| นั่งถ่าน-อบไอน้ำสมุนไพร | ขับเหงื่อ-ทำความสะอาด-ลดน้ำหนัก | หลังคลอด normal: 7 d / C/S: 4-6 wks | HT, fever, deep wound |
| ทับหม้อเกลือ | มดลูกหดกลับ ลดปวดหลัง | หลังคลอด normal: 5-7 d | C/S, HT, hemorrhoid acute |
| ลูกประคบ | คลายเมื่อยล้า | หลังคลอด 3 d | Burn risk, cellulitis |
| นวดเต้านม | ลด engorgement กระตุ้นน้ำนม | เริ่มได้ทันที | Mastitis acute (ห้ามแรง) |
| อาหารอยู่ไฟ | ฟื้นฟู ขับเหงื่อ | 3-7 d | Salt overload ใน HT |
| ยาบำรุงน้ำนม | เพิ่ม supply | หลังให้นมเริ่มสำเร็จ | Galactogogue interaction |
14.5 ข้อห้ามและความเสี่ยงรวม
RED FLAGS ใน Postpartum Integrative Care
- Postpartum hemorrhage (PPH) — ห้ามทุกหัตถการ
- Pre-eclampsia/eclampsia — ห้ามอบไอน้ำ-ทับหม้อเกลือ (heat ↑ BP)
- Mastitis with abscess — ห้ามนวดเต้านม
- DVT history หรือ Caprini score สูง — ห้ามนวดขา
- C-section < 4 wks — ห้ามทับหม้อเกลือบริเวณแผล
- Postpartum depression รุนแรง — ส่งต่อจิตเวชก่อน
BRIDGE
"อยู่ไฟ" = controlled thermotherapy + caloric replenishment + extended rest — สอดคล้องกับ postpartum care guidelines ของ WHO ที่เน้น rest, hydration, social support และ thermoregulation
CLINIC
แนะนำผู้ป่วยที่ต้องการ "อยู่ไฟ": (1) ทำในศูนย์มาตรฐาน (2) แพทย์แผนไทยที่ขึ้นทะเบียน (3) มี vital sign monitoring (4) ให้ OB ตรวจประเมิน 6-week postpartum visit ก่อนเริ่มหัตถการเชิงลึก
เคส
หญิง 28 ปี G1P1 คลอดปกติ 7 d ago อยากอยู่ไฟแบบ traditional — ก่อนแนะนำ ตรวจ: BP 130/85, no fever, no DVT signs, EBM continuing — แนะนำ: ลูกประคบเริ่มได้, ทับหม้อเกลือเริ่มได้แต่ระวังถ้า lochia rubra ยังเยอะ, อบไอน้ำเริ่ม 14 d, follow-up 2 wks
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q1. สมุนไพรห้ามใช้ในไตรมาสแรกของครรภ์ ?
A. ฟ้าทะลายโจร, ขิงปริมาณมาก, ขมิ้นปริมาณมาก, มะระขี้นก, มะขามแขก, senna — กลุ่ม emmenagogue + uterine stimulant + laxative ที่กระตุ้นมดลูก
Q2. หญิง C-section 1 wk ago ขอทับหม้อเกลือ ตอบอย่างไร?
A. รอ 4-6 wks หลังผ่าตัด เพื่อให้แผลหายและตรวจสอบไม่มี wound infection / dehiscence ก่อน
ภาคที่ 7 ปกติวิถี — วิถีไทยเพื่อสุขภาพ
ปกติวิถีคือศาสตร์ของการ "ป้องกัน" — เป็นแกนของ lifestyle medicine ในกรอบไทย ครอบคลุมอาหาร การเคลื่อนไหว และการดำเนินชีวิตประจำวัน
บทที่ 15 อาหารเป็นยา และอาหารตามธาตุ
หัวใจของบท
- หลักไทย: "กินตามธาตุ-ตามฤดู-ตามวัย-ครบ 9 รส" — เน้น personalization และ seasonal cycling
- อาหารไทยพื้นบ้านส่วนใหญ่ anti-inflammatory + microbiome-friendly โดยธรรมชาติ (สมุนไพร, อาหารหมัก, ผัก-เครื่องแกง)
- "ธาตุ-อาหาร mismatch" → ปัญหา NCDs เช่น ธาตุไฟทานเผ็ด-เค็มเกิน → HT, GERD
- หลักการ time-restricted eating ตรงกับ "อย่ากินดึก" ในปกติวิถี (NEJM TRE trials)
- เครื่องมือคลินิก: "24-hr diet recall + ตรีโทษ (V/P/K)" ทำให้ counseling แม่นกว่า DASH/Mediterranean ทั่วไป
15.1 อาหารตามตรีโทษ (Vata–Pitta–Kapha)
| ตรีโทษเด่น | ควรเน้น | ควรเลี่ยง |
|---|---|---|
| วาตะ (V) | อาหารอุ่น-มัน-สม่ำเสมอ, รสเผ็ดร้อน-เค็ม-เปรี้ยว, ข้าวต้ม-แกงกะทิอ่อน, ขิง-พริกไทย | ของเย็นจัด, ของแห้ง (popcorn, ขนมแห้ง), อดอาหาร, กินไม่เป็นเวลา |
| ปิตตะ (P) | อาหารเย็น-อ่อน, รสหวาน-ขม-ฝาด-หอมเย็น, ผัก-ผลไม้, น้ำสมุนไพรเย็น (ใบบัวบก กระเจี๊ยบ) | เผ็ดจัด-เค็มจัด-เปรี้ยวจัด, alcohol, caffeine มาก, ของทอด, น้ำมันเดือด |
| เสมหะ (K) | อาหารอุ่น-เบา-แห้ง, รสเผ็ดร้อน-ขม-ฝาด, ผัก, ขิง-ขมิ้น, time-restricted eating | ของเย็น-มัน-หวาน, นม-โยเกิร์ต, อาหารทอด, น้ำหวาน |
15.2 อาหารตามฤดู
| ฤดู | ลักษณะ | อาหารแนะนำ |
|---|---|---|
| ร้อน (มี.ค.-พ.ค.) | ไฟกำเริบ → ขาดน้ำ ผด | รสหวาน-เปรี้ยว, น้ำสมุนไพรเย็น (อัญชัน ตะไคร้ มะตูม) |
| ฝน (มิ.ย.-ต.ค.) | ลมกำเริบ → ปวดข้อ-ปวดเมื่อย | รสเค็ม-มัน-เปรี้ยว, อาหารอุ่น-สม่ำเสมอ (ต้มจืด แกงกะทิ) |
| หนาว (พ.ย.-ก.พ.) | น้ำกำเริบ → เสมหะ flu | รสเผ็ดร้อน-ขม, แกงเลียง ต้มยำ ขิง |
15.3 อาหารไทยที่เป็น "ยา" โดยธรรมชาติ
| เมนู | สมุนไพร-เครื่องแกง | ฤทธิ์ |
|---|---|---|
| ต้มยำ | ตะไคร้ ใบมะกรูด ข่า พริก | Anti-inflammatory + antimicrobial + digestive |
| แกงเลียง | พริกไทย หอม ตะไคร้ + ผักรวม | Galactogogue + warming + nutrient-dense |
| น้ำพริก | กระเทียม พริก หอมแดง กะปิ | Allicin + capsaicin + microbiome support |
| ส้มตำ | มะละกอ มะนาว พริก | Probiotic-friendly, digestive |
| ข้าวต้มเครื่อง | ขิง ต้นหอม กระเทียม | Easy digest + warming |
| ผัดผักรวม | กระเทียม + ผักหลายชนิด | Polyphenols + fiber |
15.4 หลักการคลินิก
- Plate method ไทย ตามตรีโทษ: ½ ผัก ¼ โปรตีน (ปลาเป็นหลัก) ¼ ข้าว/แป้งไม่ขัดสี + เครื่องแกงสมุนไพรขับลม
- Time-restricted eating: 12 hr window เริ่มต้น, 10 hr/8 hr ในผู้ที่ NCDs
- Hydration: น้ำเปล่าอุ่น 1.5-2 L (ลด iced beverage ในธาตุน้ำ-ดิน)
- Eat-drink-think-stop: ฟัง gut feeling ก่อน lab — แต่ใช้ lab ยืนยัน
BRIDGE
อาหารตามตรีโทษ = personalized nutrition based on prakriti (constitution) + chronotype | อาหารตามฤดู = seasonal diet shift สอดคล้องกับ shift ใน gut microbiome (Smits et al. Cell 2017) | TRE = chrononutrition
CLINIC
ใน DM/HT/dyslipidemia counseling เริ่มจาก: (1) ประเมินตรีโทษเด่น (V/P/K) แล้วชี้อาหาร 3 อย่างที่ควร "ลด" + 3 อย่างที่ควร "เพิ่ม" (2) ปรับ window time eating (3) เพิ่ม anti-inflammatory herbs (ขมิ้น 500 mg, ขิง 1 g) เป็น adjunct
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. ทำไมธาตุไฟไม่ควรกินเผ็ด-เค็มจัด?
A. ไฟกำเริบทำให้เกิด HT, GERD, oxidative stress; เผ็ด-เค็มเพิ่ม sympathetic + Na retention → ↑ BP + ↑ acid secretion ตรงตามทฤษฎี
- Tobian L. Lifestyle Medicine textbook chapters on plant-predominant diet
- Smits SA et al. Seasonal cycling in the gut microbiome. Cell 2017
- ภาคผนวก B: สมุนไพร 30 ชนิดในครัวเรือน
บทที่ 16 ฤาษีดัดตน สมาธิ และการดำเนินชีวิตประจำวัน
หัวใจของบท
- ฤาษีดัดตน = exercise system 80+ ท่า รวม stretching + isometric + breathing — รากเดียวกับ yoga แต่พัฒนาในวัฒนธรรมไทย
- 15 ท่าที่ใช้บ่อยใน OPD ครอบคลุม: คอ-บ่า-หลัง-เข่า-สมาธิ — ใช้ทุกวันหรือก่อน/หลังนวด
- อานาปานสติ-สมาธิ มีหลักฐาน RCT ใน depression, anxiety, chronic pain, insomnia, HT
- "ดำเนินชีวิตประจำวัน" = กิจวัตร 24 ชม. ใน 7 จังหวะ: ตื่น-อาบน้ำ-อาหารเช้า-ทำงาน-เที่ยง-เย็น-นอน
- การออกแบบ "ชั่วโมงแห่งวิถี" ในคลินิก: 5 นาที สอน 2 ท่าฤาษี + 1 นาทีสมาธิ ก่อนสั่งยา
16.1 ฤาษีดัดตน 15 ท่าที่ใช้บ่อย (สรุป)
| ท่า | เป้าหมาย | เทียบ Yoga |
|---|---|---|
| 1. ดัดคอ-บ่า | คลายคอ-บ่า | Neck stretches |
| 2. ยืดสะบัก | คลาย scapula | Eagle arms variation |
| 3. ก้มหลัง | ยืด hamstring + lumbar | Forward fold |
| 4. หลังพับ | เปิด chest | Cobra/Cat-cow |
| 5. บิดตัว | เปิด spine torsion | Seated spinal twist |
| 6. ดัดข้าง | ยืดข้างลำตัว | Side bend |
| 7. งอเข่า | คลายเข่า | Knee-to-chest |
| 8. ยืดน่อง | คลาย gastrocnemius | Calf stretch |
| 9. ฤาษีพิงกัน | คลาย hip + groin | Bound angle |
| 10. นั่งเข่าเดียว | คลาย gluteus | Pigeon |
| 11. ดัดแขน-นิ้ว | คลาย wrist-finger | Wrist circle |
| 12. ลมในเส้น | การหายใจลึก-ขับลม | Pranayama |
| 13. นั่งสมาธิ | สงบจิต | Seated meditation |
| 14. นอนผ่อนคลาย | ฟื้นฟู | Savasana |
| 15. เดินจงกรม | walking meditation + balance | Walking meditation |
ภาพประกอบและคำอธิบาย step-by-step ดูภาคผนวก G
16.2 สมาธิและอานาปานสติ
| เทคนิค | เป้าหมาย | ขนาด-เวลา |
|---|---|---|
| อานาปานสติ (breath focus) | คลายความเครียด-anxiety | 10-20 นาที × วัน |
| เมตตาภาวนา | เพิ่ม positive affect | 10 นาที × วัน |
| วิปัสสนาเดินจงกรม | balance + mindfulness | 15-30 นาที × วัน |
| Body scan | chronic pain modulation | 20 นาที × วัน |
16.3 กิจวัตร 24 ชม.แบบไทย — Ideal Day
05.30 ตื่น + ดื่มน้ำอุ่น + ฤาษี 5 ท่า
06.00 ขับถ่าย + อาบน้ำ
07.00 อาหารเช้า (มื้อหลัก)
12.00 อาหารกลางวัน
13.00 พักงีบ 15 นาที (ถ้าได้)
17.00 ออกกำลังกาย / เดิน
18.30 อาหารเย็น (มื้อเล็ก)
20.00 สมาธิ 15 นาที
21.30 เข้านอน
BRIDGE
ฤาษีดัดตนรวม flexibility + strength + breath + balance + mindfulness — ตรงกับ "exercise prescription" ของ ACSM ที่แนะนำ aerobic + resistance + flexibility + balance รายสัปดาห์ | สมาธิ 8 wks → ↓ amygdala reactivity, ↑ prefrontal control (Lazar 2005, Hölzel 2011)
CLINIC — 5-Min Wellness Prescription
ในการพบทุก follow-up visit เพิ่ม 5 นาที: (1) สอน 1-2 ท่าฤาษีที่ตรงกับปัญหา (2) อานาปานสติ 1 นาที (3) ตั้งเป้าทำที่บ้าน 10 นาที/วัน — เป็น behavioral activation ที่ติดผู้ป่วย
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. หลักฐานของสมาธิใน chronic pain คืออะไร?
A. Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) RCT แสดงลด pain catastrophizing + ↓ analgesic use; กลไกคือลด default mode network reactivity และเพิ่ม descending modulation
ภาคที่ 8 การประยุกต์ในเวชปฏิบัติ
นำองค์ความรู้ภาค 1–7 มาใช้กับสถานการณ์จริง — co-management ในโรคพบบ่อย, การดูแลตนเองและครอบครัว, และแผนผังตัดสินใจสำหรับทีมสหวิชาชีพ
บทที่ 17 Co-management ในกลุ่มโรคที่พบบ่อย
หัวใจของบท
- กรอบ co-management 4 ขั้น: diagnosis → risk-stratify → integrate → monitor
- โรคที่มีหลักฐาน Level B+ ในการ integrate: chronic LBP, OA, tension headache, primary dysmenorrhea, allergic rhinitis, IBS, mild insomnia, post-stroke spasticity, mild-moderate DM/HT
- การตัดสินใจ "ใส่หรือไม่ใส่ TTM": ผู้ป่วยปลอดภัยอยู่แล้วใน standard care + ต้องการลด polypharmacy + ไม่มี contraindication
- Documentation: ใส่ "TTM intervention" + ICD + รหัสหัตถการ + outcome measure
- Outcome: ใช้ standard scale (NPRS, ODI, K10, PHQ-9, ESS, AC-Q, CAS) + วิถีติดตามแบบไทย
17.1 กรอบ Co-management 4 ขั้น
1. DIAGNOSIS → คัดกรอง red flag, วินิจฉัยเดิม + เพิ่มกรอบ TTM (สมุฏฐาน + ธาตุ + คัมภีร์)
2. RISK-STRATIFY → low/moderate/high risk → เลือก intervention TTM ที่ปลอดภัย
3. INTEGRATE → standard care + TTM (lifestyle ก่อน, สมุนไพร/หัตถการ ตาม)
4. MONITOR → ใช้ outcome scale + lab + ติดตาม drug-herb interaction
17.2 Playbook 8 โรคพบบ่อย
1) Hypertension (Stage I-II)
| Modern | ARB/ACEi/CCB/Thiazide ตาม stage + lifestyle |
| TTM | กระเจี๊ยบ (1.5-2 g/d), ขมิ้น (500 mg bid), DASH-thai pattern + อยู่นิ่ง-สมาธิ 15 นาที |
| Caution | กระเจี๊ยบ × diuretic → hypokalemia / ฟ้าทะลายโจร × ARB → hypotension |
| Outcome | BP < 130/80, HR variability, K, Cr |
2) Type 2 Diabetes (mild-moderate)
| Modern | Metformin + lifestyle ± SGLT2/GLP-1 |
| TTM | มะระขี้นก (1-2 g/d), ขมิ้น, อบเชย, plant-predominant Thai diet, ฤาษีดัดตน + เดินจงกรม |
| Caution | Hypoglycemia ใน insulin/SU + มะระ → ปรับ dose |
| Outcome | HbA1c ≤ 7%, FPG, weight, vitamin B12 |
3) Knee Osteoarthritis
| Modern | Acetaminophen + topical NSAID ± Glucosamine + PT |
| TTM | เพชรสังฆาต (500 mg tid), ลูกประคบ + นวดราชสำนัก สัปดาห์ละ 1, ฤาษีดัดตน |
| Caution | Heat × peripheral neuropathy / ขมิ้น ↑ INR ใน warfarin |
| Outcome | NPRS, WOMAC, range of motion |
4) Tension-type Headache / Migraine
| Modern | Acetaminophen / Triptan PRN + propranolol ± topiramate prophylaxis |
| TTM | นวดราชสำนัก (คอ-บ่า), อบไอน้ำ, ฤาษีดัดตน, ขิง 1 g PRN ในไมเกรน |
| Caution | Severe HT during acute migraine → ห้ามนวดลึก |
| Outcome | HIT-6, HALT-30, attack frequency, MIDAS |
5) GERD / Functional Dyspepsia
| Modern | PPI 4-8 wks → step-down, lifestyle |
| TTM | ขมิ้นชัน 500 mg PC tid, time-restricted eating, ตำรับธาตุบรรจบ, ลดเผ็ด-คาเฟอีน-นอนดึก |
| Caution | ขมิ้น × warfarin / Hepatic dysfunction → monitor LFT |
| Outcome | GERDQ score, weight, GI bleed sign |
6) Allergic Rhinitis
| Modern | Intranasal steroid + 2nd-gen antihistamine ± immunotherapy |
| TTM | ฟ้าทะลายโจร 1.5-3 g x 5 d ในช่วง flare, อบไอน้ำสมุนไพร, neti-pot, หลีก allergen |
| Caution | ฟ้าทะลายโจร: hepatotoxic ในระยะนาน, allergic, hypotension / pregnancy contra |
| Outcome | SNOT-22, days with symptoms |
7) Mild-moderate Insomnia
| Modern | CBT-I → short-term Z-drug/melatonin agonist |
| TTM | ขี้เหล็ก (3-5 g HS) ระยะสั้น, อบไอน้ำเย็น, สมาธิ-อานาปานสติ, ลด screen + caffeine |
| Caution | ขี้เหล็ก hepatotoxic (ใช้ < 2 wks, monitor LFT) / ห้ามคู่ BZD |
| Outcome | ISI, sleep diary, PSQI |
8) Primary Dysmenorrhea
| Modern | NSAID PRN ± COC |
| TTM | ขิง 750-2000 mg/d × 3 d ก่อน-ระหว่างรอบ, ลูกประคบท้องน้อย, ฤาษีดัดตนเอนกาย |
| Caution | ขิง × anticoagulant / ตรวจ secondary causes ก่อน |
| Outcome | VAS, SF-MPQ, work productivity |
BRIDGE
แนวคิด "integrative medicine" ของ Andrew Weil + WHO Traditional Medicine Strategy 2014–2023 → 2025-2034 สนับสนุน evidence-informed integration — ไม่ใช่ "alternative" แต่เป็น "ส่วนเสริม" ของระบบหลัก
CLINIC — DECISION RULE 3-2-1
3 คำถาม ก่อน integrate TTM: (1) มี contraindication ไหม? (2) มี drug-herb interaction กับยาเดิมไหม? (3) มี outcome measure ที่จะใช้ติดตามไหม? — 2 ข้อมูล: ICD + TTM code, ขนาด-วิธี-ระยะเวลา-เงื่อนไขหยุด — 1 follow-up ภายใน 4-6 wks
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. หญิง 55 ปี HT + warfarin INR 2.5, OA เข่า — ขอ "ขมิ้นกับนวด" จัดการอย่างไร?
A. ขมิ้น × warfarin → bleeding risk. แทนด้วยเพชรสังฆาตซึ่ง interaction น้อยกว่า + ลูกประคบเบา/light effleurage แทนนวดลึก + ตรวจ INR หลังเริ่ม 1 wk
บทที่ 18 การดูแลตนเองและครอบครัว + แผนผังตัดสินใจ
หัวใจของบท
- 3-tier triage: Self-care → Primary care → Hospital/ER
- Family medicine cabinet ไทย: ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ 16 ขนาน + 6 ตำรับมาตรฐาน
- Red flags ที่ต้องส่งต่อทันที: "FFAST + GCS" (Fever>39 + Faint + Acute pain + Shortness + Trauma + GCS drop)
- เครื่องมือ "คู่มือสุขภาพครอบครัว" ที่ MD แนะนำให้ผู้ป่วยใช้ที่บ้าน
- Health literacy: ใช้ภาษาไทยใกล้ชาวบ้าน + พิคโตแกรม + QR code → online resource
18.1 Decision Tree — เมื่อไรไปไหน
อาการเจ็บ/ป่วย
│
├─ Red flag? (FFAST+GCS) ─── YES ──► ส่ง ER ทันที
│ │
│ NO
▼
อายุ < 1 ปี / > 70 ปี / pregnancy / immunocompromised?
│
├─ YES ──► รพ.สต. / OPD เร็วสุด
│
NO
▼
ดูแลเองได้ปลอดภัย? (มีตู้ยาที่บ้าน, ไม่มี Rx contra)
│
├─ YES ──► Self-care + ติดตาม 48 hr; ถ้าไม่ดี → รพ.สต.
│
NO ──► รพ.สต./คลินิก
18.2 Red Flags — FFAST + GCS
| F | Fever > 39°C, neonate > 38°C any height |
|---|---|
| F | Faint / syncope / vertigo รุนแรง |
| A | Acute severe pain (chest, abdomen, head — "ปวดที่สุดในชีวิต") |
| S | Shortness of breath / cyanosis / tachypnea |
| T | Trauma สำคัญ / bleeding ไม่หยุด |
| GCS | เปลี่ยนระดับสติ / สับสน / ซึม / ชัก |
18.3 ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ — Family Cabinet
| ยา | ใช้เมื่อ | ขนาด |
|---|---|---|
| ยาหอม | วิงเวียน เป็นลม | 1 ช้อนชา ใต้ลิ้น |
| ยาเขียว | ไข้ ผด ผื่น | 500-1000 mg ในเด็กตามอายุ |
| ยาธาตุน้ำขาว | ท้องเสีย-ปวดท้อง | 15-30 mL |
| ยาธาตุน้ำแดง | ท้องอืด-ขับลม | 15-30 mL |
| ยาแก้ไอน้ำดำ | ไอ-เสมหะ | 15 mL bid-tid |
| ยาประสะกะเพรา | ท้องอืด-ปวดท้องเด็ก | 1-2 g |
| ลูกประคบสำเร็จ | ปวดเมื่อย | 15-20 นาที |
| ยาดมสมุนไพร | วิงเวียน คัดจมูก | PRN |
รายการเต็ม 16 ขนาน + ขนาดสำหรับเด็ก ดูภาคผนวก D
18.4 Family-level Self-care Tips
- ครัวเป็น "ตู้ยา": ขมิ้น ขิง พริกไทย ตะไคร้ ใบมะกรูด — ใช้ทำอาหารและสมุนไพรเบื้องต้น
- ปลูก 5 สมุนไพรครัวเรือน: ขมิ้น ฟ้าทะลายโจร ขิง ตะไคร้ ว่านหางจระเข้
- เก็บยาสามัญประจำบ้าน 6 ขนาน + แผ่นพับ "เมื่อไรไป รพ."
- ฝึกฤาษีดัดตน 5 ท่าใน 5 นาทีตอนเช้า — ทั้งครอบครัว
CLINIC — Health Coaching Bundle
ในการพบครั้งแรกของ NCD ให้ 3 อย่าง: (1) แผ่นพับ Red Flags FFAST + GCS (2) รายการยาสามัญประจำบ้าน 6 ขนานสำหรับ family cabinet (3) QR code → ภาพและวิดีโอฤาษีดัดตน 15 ท่า + อาหารตามธาตุ — ใช้เวลา 5 นาที แต่เพิ่ม self-efficacy
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. เด็ก 9 เดือน ไข้ 38.5°C ร้องกวน ดูดนมได้ — Self-care หรือส่งต่อ?
A. เด็ก < 1 ปี = ความเสี่ยงสูง — ตามแผนผัง 18.1 ส่ง รพ.สต./OPD เร็วสุด แม้อาการดูเบา; วัด vital sign + คัด R/O serious infection
- ภาคผนวก D: ยาสามัญประจำบ้าน 16 ขนาน
- ภาคผนวก I: แผนผังตัดสินใจ "ดูแลเอง vs ส่ง รพ.สต. vs ส่ง รพ."
ภาคที่ 9 ระบบ จริยธรรม กฎหมาย และการสื่อสาร
การทำงานข้ามระบบต้องเข้าใจกรอบกฎหมาย จริยธรรมวิชาชีพ และวิธีสื่อสารกับผู้ป่วย-ทีมสหวิชาชีพ-แพทย์แผนไทย-หมอพื้นบ้าน
บทที่ 19 กฎหมาย จริยธรรม การสื่อสาร และระบบบันทึก
หัวใจของบท
- พ.ร.บ.วิชาชีพการแพทย์แผนไทย 2556 + พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร 2562 + ประกาศกรมการแพทย์แผนไทย เป็น 3 เสาหลัก
- MD สั่งใช้ยาสมุนไพรในบัญชียาหลักได้ แต่ ไม่ใช่ผู้ประกอบโรคศิลปะแผนไทย ดังนั้นไม่ทำหัตถการเอง — ส่งต่อให้แพทย์แผนไทยที่ขึ้นทะเบียน
- Informed consent สำหรับ TTM ควรมี: ทางเลือก, evidence base, ความเสี่ยง, ค่าใช้จ่าย, สิทธิเลือกปฏิเสธ
- Cultural humility: เคารพความเชื่อ "หมอพื้นบ้าน-หมอเป่า" โดยไม่ทำให้ผู้ป่วยเสียโอกาสรับการรักษาที่จำเป็น
- การสื่อสาร "3 ภาษา": ภาษาผู้ป่วย, ภาษาแพทย์แผนไทย, ภาษาแผนปัจจุบัน — MD เป็น translator
19.1 กรอบกฎหมายไทย — ที่ MD ต้องรู้
| กฎหมาย | สาระสำคัญ |
|---|---|
| พ.ร.บ.วิชาชีพการแพทย์แผนไทย 2556 | กำหนดผู้ประกอบวิชาชีพ ขอบเขต และจริยธรรม |
| พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร 2562 | กำกับการผลิต ขึ้นทะเบียน และโฆษณายาสมุนไพร |
| ประกาศกระทรวงสาธารณสุข — บัญชียาหลักแห่งชาติ บัญชียาจากสมุนไพร | ยาที่เบิก UC ได้ |
| ประกาศกรมการแพทย์แผนไทย — รหัสมาตรฐาน + หัตถการที่เบิกได้ | การบันทึกและเบิกในระบบ HIS |
| พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล 2562 (PDPA) | การเก็บข้อมูลผู้ป่วย รวมข้อมูลใน TTM record |
19.2 ขอบเขตวิชาชีพ MD ↔ แพทย์แผนไทย
| กิจกรรม | MD ทำได้ | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| สั่งสมุนไพรในบัญชียาหลัก | ✅ | ตามข้อบ่งใช้ + ขนาดมาตรฐาน |
| สั่งหัตถการนวด/ประคบ/อบไอน้ำ | ✅ (สั่ง) | ดำเนินการโดยแพทย์แผนไทย/ผู้ช่วยที่ขึ้นทะเบียน |
| ทำหัตถการนวดเอง | ❌ | เกินขอบเขตวิชาชีพ |
| วินิจฉัยและสั่งยาตามคัมภีร์ที่ไม่อยู่ในมาตรฐาน | ⚠️ | ต้องปรึกษาแพทย์แผนไทย |
| แนะนำปกติวิถี-ฤาษีดัดตน-สมาธิ | ✅ | เป็น lifestyle counseling |
| เซ็นใบสั่งยาสมุนไพรที่ไม่ขึ้นทะเบียน | ❌ | ผิดกฎหมาย |
19.3 Informed Consent สำหรับ TTM
เปิด checklist 7 ข้อ
- วินิจฉัยและทางเลือก (รวมไม่ทำอะไร)
- หลักฐานที่มีของ intervention
- ผลที่คาดหวัง
- ความเสี่ยง / ผลข้างเคียง / drug-herb interaction
- ค่าใช้จ่าย / สิทธิเบิก
- ระยะเวลาและการติดตาม
- สิทธิเปลี่ยนใจหรือปฏิเสธ
19.4 จริยธรรม — Cultural Humility
- เคารพความเชื่อของผู้ป่วยและครอบครัว
- ไม่ดูถูก "หมอพื้นบ้าน" — ใช้ collaborative tone
- ป้องกันไม่ให้ TTM ทดแทนการรักษาที่จำเป็น (เช่น chemo, antibiotics ใน sepsis)
- ระบุชัดเมื่อ TTM ขัดต่อ best practice — ใช้ shared decision-making
- หลีกเลี่ยง conflict of interest (สั่งยา/หัตถการในคลินิกตนเองเป็นหลัก)
19.5 การสื่อสาร 3 ภาษา
| เมื่อพูดกับ | ใช้ภาษา | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| ผู้ป่วย | ภาษาบ้าน-เปรียบเทียบ | "ความดันเหมือนน้ำในท่อ ถ้าแรงไป ท่อพัง" |
| แพทย์แผนไทย | ศัพท์ไทยร่วม + บอก ICD ด้วย | "ลมปะกัง / G43 migraine" |
| เพื่อน MD | ศัพท์เทคนิค | "Tension-type headache + cervical myofascial pain" |
| เภสัชกร | เน้น drug-herb | "ขมิ้น 500 mg PC tid + warfarin INR target 2-3" |
19.6 ระบบบันทึก HIS
ใน HOSxP/JHCIS เพิ่ม fields: (1) ICD-10/11 + TM code, (2) สมุฏฐานหลัก (เลือก 1-2 จาก 6), (3) ธาตุเด่น (1 จาก 4), (4) คัมภีร์ที่อ้างอิง, (5) TTM intervention plan
CLINIC — One-Liner Documentation
ในใบ progress note เพิ่ม 1 บรรทัด: "TTM: [ธาตุ] เด่น, สมุฏฐาน [_], แผน [สมุนไพร/หัตถการ/วิถี] นัด FU [_]" — สั้น แต่บอกเรื่องครบ
คำถามทบทวน + แหล่งค้นคว้า
Q. แพทย์ MD เซ็นใบสั่งยาสมุนไพรที่ไม่ได้ขึ้นทะเบียนได้ไหม?
A. ไม่ได้ — ผิด พ.ร.บ.ผลิตภัณฑ์สมุนไพร 2562 และเสี่ยงข้อหาในแง่จริยธรรมแพทยสภา; ใช้เฉพาะยาที่ขึ้นทะเบียน อย. หรือในบัญชียาหลัก
Q. MD ต้องเรียนนวดไทยก่อนสั่งหัตถการนวดได้ไหม?
A. ไม่จำเป็น — MD สั่งได้ตามวินิจฉัยและข้อบ่งใช้ แต่ ดำเนินการโดยแพทย์แผนไทย/ผู้ช่วยที่ขึ้นทะเบียน
ภาคผนวก
ภาคผนวก A — คัมภีร์การแพทย์แผนไทยสำคัญ
| คัมภีร์ | เนื้อหาหลัก | เทียบ specialty |
|---|---|---|
| ตักศิลา | ไข้ 26 ประเภท: ไข้พิษ ไข้กาฬ ไข้สันนิบาต ไข้ทรพิษ ฯลฯ | Infectious dz / FUO |
| ธาตุวิภังค์ | ธาตุพิการ 4 ธาตุ พร้อมอาการและยา | General medicine / syndromology |
| กษัย | 26 จำพวกของโรคเรื้อรัง ผอม ซูบ | Chronic wasting / NCD |
| มุขโรค | โรคในช่องปาก-ลำคอ | Oral medicine / ENT |
| อภัยสันตา | ตา การวินิจฉัยและรักษา | Ophthalmology |
| มหาโชตรัตน์ [K18] | โรคสตรี มดลูก ระดู | Gynecology |
| ชวดาร | โรคสตรี ครอบคลุมการคลอด | Obstetrics |
| ปฐมจินดา | สตรีและเด็กเล็ก | OB + Pediatrics |
| โรคนิทาน [K16] | สาเหตุของโรคและสมุฏฐาน | Pathophysiology |
| กระษัยกล่อน | ทางเดินปัสสาวะ-ระบบสืบพันธุ์ชาย | Urology / Andrology |
| เวชศึกษา [K19] | การฝึกหัดและจริยธรรมแพทย์ | Medical education / ethics |
| นวดวัดโพธิ์ [K20][K6] | เส้นประธาน 10 และนวดราชสำนัก | Manual therapy |
| ศิลาจารึกวัดราชโอรส [K20] | ตำรับยาและการปรุง | Pharmacy |
| ฉันทศาสตร์ [K1] | การจัดเรียงโรคและตำราโดยลำดับ | Nosology |
ภาคผนวก B — ตารางสมุนไพร 30 ชนิดในครัวเรือน
| # | ชื่อ | ส่วนใช้ | รส | ฤทธิ์ / ใช้ | ขนาด | ระวัง |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ขมิ้นชัน | เหง้า | เผ็ด-ขม | Anti-inflam, dyspepsia | 500 mg PC tid | Warfarin, gallstone |
| 2 | ขิง | เหง้า | เผ็ดร้อน | Antiemetic, ขับลม | 1-2 g/d | Anticoagulant |
| 3 | ฟ้าทะลายโจร | ทั้งต้น | ขม | เจ็บคอ ไข้ อักเสบ | 1.5-3 g/d × 5 d | Pregnancy 1st T, ARB |
| 4 | กระชายดำ | เหง้า | เผ็ดร้อน | บำรุง vasodilation | 500 mg-1 g/d | Hypotension |
| 5 | มะระขี้นก | ผล/ใบ | ขมจัด | Hypoglycemia adjunct | 1-2 g/d | Insulin/SU |
| 6 | ตะไคร้ | ลำต้น | เผ็ดร้อน | ขับลม antispasmodic | 3-5 g ต้ม | — |
| 7 | ใบมะกรูด | ใบ-ผิวผล | หอม-เผ็ด | Carminative, aromatherapy | ในอาหาร | — |
| 8 | ข่า | เหง้า | เผ็ดร้อน | Antifungal, ขับลม | 3-5 g | — |
| 9 | กระเทียม | หัว | เผ็ดร้อน | Allicin, BP, lipid | 2-4 g/d | Anticoagulant, GI |
| 10 | หอมแดง | หัว | เผ็ด | ลดน้ำมูก คัดจมูก | ในอาหาร | — |
| 11 | กะเพรา | ใบ | เผ็ดร้อน | ขับลม-ลดเครียด | 5-10 g สด | Pregnancy: เลี่ยงปริมาณมาก |
| 12 | โหระพา | ใบ | หอม | Carminative | ในอาหาร | — |
| 13 | ตำลึง | ใบ | เย็น | Hypoglycemic, cooling | 50-100 g สด | — |
| 14 | ขี้เหล็ก | ใบ-ดอก | ขม | Mild sedative | 3-5 g HS | Hepatotoxic, < 2 wks |
| 15 | ดอกขี้เหล็ก | ดอก | ขม | Sedative | 3-5 g HS | Hepatotoxic |
| 16 | มะแว้งเครือ | ผล | ขม | แก้ไอ ขับเสมหะ | 3-6 g/d | — |
| 17 | มะแว้งต้น | ผล | ขม | แก้ไอ | 3-6 g/d | — |
| 18 | เพชรสังฆาต | เถา | เปรี้ยว-ฝาด | Hemorrhoid, fracture | 500 mg-1 g tid | GI, K-sparing |
| 19 | ว่านหางจระเข้ | วุ้น | เย็น | Burns, GI healing | 50-100 g | Latex laxative effect |
| 20 | มะนาว | ผล-ใบ | เปรี้ยว | Vitamin C, ขับเสมหะ | 1-2 ผล/d | — |
| 21 | มะขามเปียก | ผล | เปรี้ยว | Mild laxative | 10-20 g | — |
| 22 | กระเจี๊ยบแดง | กลีบดอก | เปรี้ยว | ↓ BP, mild diuretic | 1.5-2 g/d | K, BP < 90 |
| 23 | หญ้าหนวดแมว | ทั้งต้น | หวานจืด | Diuretic, นิ่ว | 3-5 g/d ต้ม | Pregnancy, K disturbance |
| 24 | บอระเพ็ด | เถา | ขม | Antipyretic, immunomod | 2-3 g/d | Pregnancy |
| 25 | บัวบก | ทั้งต้น | ฝาด-หวาน | Wound healing, anxiolytic | 10-15 g สด | Hepatic dz |
| 26 | ใบยอ | ใบ | ขม | Anti-inflam, traditional | 5-10 g สด | Pregnancy, K dz |
| 27 | ชะพลู | ใบ | เผ็ด | Carminative, antioxidant | 5-10 g | Calcium oxalate (renal stone) |
| 28 | ดอกอัญชัน | ดอก | หอมเย็น | Antioxidant, eyestrain | 3-5 g | — |
| 29 | มะตูม | ผล | หอม-ฝาด | Antidiarrheal, cooling | 5-10 g | — |
| 30 | กระชาย | เหง้า | เผ็ด-ขม | Anti-viral, ขับลม | 3-5 g | Hormonal effect |
ภาคผนวก C — ตำรับยาในบัญชียาหลักแห่งชาติ (เลือกที่ใช้บ่อย)
| ตำรับ | ส่วนประกอบหลัก | ข้อบ่งใช้ | ขนาด |
|---|---|---|---|
| ห้าราก (เบญจโลกวิเชียร) | ราก 5 ชนิด: ย่านาง ชิงชี่ ท้าวยายม่อม เท้ายายม่อม มะเดื่อชุมพร | ลดไข้ | 1 g tid |
| ตรีผลา | สมอไทย สมอพิเภก มะขามป้อม | Antioxidant, regular | 500 mg-1 g/d |
| ตรีกฎุก | ขิง พริกไทย ดีปลี | Carminative, ↑ BA | 500 mg-1 g |
| ธาตุบรรจบ | ขิง สมอไทย ขมิ้นชัน + อื่น | Functional dyspepsia | 1 g tid |
| ประสะมะแว้ง | มะแว้ง 2 ชนิด + เกลือ | ไอ-เสมหะ | 500 mg-1 g |
| ยาหอมเทพจิตร | ตำรับยาหอมหลายตัว | วิงเวียน-ใจสั่น | 1 ช้อนชา |
| ยาหอมนวโกฐ | โกฐ 9 ชนิด | ไข้ คลื่นไส้ | 1 ช้อนชา |
| ยาเขียวหอม | สมุนไพรเย็น-หอม | ไข้ ผด ผื่น | 500 mg-1 g |
| ยาประสะกะเพรา | กะเพรา + อื่น | ท้องอืดเด็ก | 1-2 g (เด็กตามวัย) |
| ยาเหลืองปิดสมุทร | ขมิ้น + อื่น | ท้องเสีย | 1 g tid |
| ยาธาตุน้ำขาว | ตำรับน้ำมัน-สมุนไพร | ปวดท้อง-ท้องเสีย | 15-30 mL |
| ยาธาตุน้ำแดง | ตำรับสมุนไพรร้อน | ท้องอืด-ขับลม | 15-30 mL |
| ยาแก้ไอผสมมะขามป้อม | มะขามป้อม + อื่น | ไอแห้ง-เสมหะ | 15 mL |
| ยาประสะไพล | ไพล + ตำรับ | ปวดเมื่อย-ดีตเอ็น | 1 g tid |
| ยาผสมเพชรสังฆาต | เพชรสังฆาต + อื่น | ริดสีดวงทวาร | 500 mg tid |
รายการเต็มอ้างอิงประกาศคณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติ บัญชียาจากสมุนไพรฉบับล่าสุด
ภาคผนวก D — ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ 16 ขนาน
| # | ขนาน | ใช้ | ขนาด/ครั้ง |
|---|---|---|---|
| 1 | ยาหอมเทพจิตร | วิงเวียน เป็นลม | 1 ช้อนชา |
| 2 | ยาหอมนวโกฐ | คลื่นไส้-วิงเวียน | 1 ช้อนชา |
| 3 | ยาเขียวหอม | ไข้ ผื่น | 500 mg-1 g |
| 4 | ยาประสะกะเพรา | ท้องอืดเด็ก | 1-2 g |
| 5 | ยาธาตุน้ำขาว | ปวดท้อง | 15-30 mL |
| 6 | ยาธาตุน้ำแดง | ท้องอืด | 15-30 mL |
| 7 | ยาแก้ไอน้ำดำ | ไอ-เสมหะ | 15 mL bid-tid |
| 8 | ยาแก้ไอผสมมะขามป้อม | ไอแห้ง | 15 mL |
| 9 | ยาเหลืองปิดสมุทร | ท้องเสีย | 1 g tid |
| 10 | ยาแสงหมึก | ผื่น แมลงกัด | ทาภายนอก |
| 11 | ยาน้ำมันเขียว | ปวดเมื่อย | ทา-นวด |
| 12 | ยาน้ำมันมะพร้าว | แผลไฟไหม้ | ทา |
| 13 | ยาแก้ลม | วิงเวียน | 1 ช้อนชา |
| 14 | ยาหม่อง | ปวดเมื่อย-คันยุง | ทา |
| 15 | ยาดมสมุนไพร | วิงเวียน คัดจมูก | PRN |
| 16 | ลูกประคบสำเร็จ | ปวดเมื่อย | 15-20 นาที |
ภาคผนวก E — ตาราง Drug-Herb Interactions ที่พบบ่อย
หมายเหตุ — สมุนไพรในตารางนี้
ตารางนี้รวมเฉพาะสมุนไพรไทยและสมุนไพรที่พบในตำรับไทย (ขมิ้น ขิง กระเทียม ฟ้าทะลายโจร มะระขี้นก กระเจี๊ยบ ฯลฯ) สำหรับสมุนไพรนำเข้าที่ผู้ป่วยอาจซื้อใช้เอง (St. John's wort, kava, milk thistle, ginkgo, valerian, อบเชย Cinnamomum verum) ควรค้นใน Memorial Sloan Kettering — About Herbs หรือ NCCIH Herbs at a Glance
| ยาแผนปัจจุบัน | สมุนไพร | กลไก | Risk | การจัดการ |
|---|---|---|---|---|
| Warfarin | ขมิ้น, ขิง, กระเทียม, แปะก๊วย | ↓ platelet + CYP2C9 | Bleeding | Monitor INR, หยุด 7-10 d ก่อนผ่าตัด |
| DOAC | ขมิ้น, ขิง | P-gp, CYP3A4 | Bleeding | หลีก deep tissue, monitor |
| Insulin/SU | มะระขี้นก, ตำลึง, อบเชย | ↑ insulin sensitivity | Hypoglycemia | ลด insulin/SU 25-50% |
| ARB/ACEi | ฟ้าทะลายโจร, กระเจี๊ยบ | Vasodilation + Na excretion | Hypotension | BP monitor |
| Thiazide | กระเจี๊ยบ, หญ้าหนวดแมว | K loss | Hypokalemia | K monitor |
| BZD/Opioid | ขี้เหล็ก, ดอกขี้เหล็ก | GABA + CNS depress | Sedation | หลีกเลี่ยง |
| Tamoxifen | ขมิ้นชัน, ฟ้าทะลายโจร, กระเทียม | CYP3A4/2D6 | ↓ efficacy | หลีกเลี่ยง |
| Cyclosporine | ขมิ้นชันขนาดสูง, กะเพราขนาดสูง | CYP3A4 + P-gp | Level alteration | หลีกเลี่ยง |
| Digoxin | ฟ้าทะลายโจร, ขมิ้น | P-gp inhibition | ↑ digoxin | Level monitor |
| Statin | ขมิ้นชัน, ขิงขนาดสูง | CYP3A4 modulation | Level ↑ (myopathy risk) | Monitor CK, dose adjust |
| Levothyroxine | เพชรสังฆาต, ตำรับมีแคลเซียม | ↓ absorption | Subclinical hypothyroid | เว้น 4 hr |
| NSAID | ขมิ้น, ขิง, กระเทียม | ↓ platelet + GI | GI bleed | PPI, monitor |
| SSRI/SNRI | กระท่อม (Mitragyna) | Serotonergic + opioid | Serotonin syndrome, sedation | ห้ามร่วม |
| Methotrexate | ฟ้าทะลายโจร | OAT3 transporter | ↑ MTX toxicity | หลีก |
| OC | ขมิ้นชันขนาดสูง (theoretical) | CYP3A4 induction | ↓ efficacy (low evidence) | แนะนำ backup contraception |
| Phenytoin | ฟ้าทะลายโจร, ขมิ้น | CYP2C9 | Level alteration | Level monitor |
ภาคผนวก F — แบบประเมินตรีโทษ (Prakriti + Vikriti)
ใช้ในเวชปฏิบัติเป็นเครื่องมือเสริมประวัติ — ไม่ใช่การวินิจฉัยโรค
F.1 แบบประเมิน Prakriti (ธาตุประจำตัว)
เลือกข้อที่ "ตรงที่สุด" ในแต่ละหัวข้อ — รวมคะแนนแต่ละโทษ คนส่วนใหญ่ได้ 2 โทษเด่น (เช่น Vata-Pitta, Pitta-Kapha)
เปิดแบบประเมิน Prakriti (10 ข้อ)
| หัวข้อ | วาตะ (V) | ปิตตะ (P) | เสมหะ (K) |
|---|---|---|---|
| 1. โครงสร้าง | ผอม สูง ข้อต่อชัด | สมส่วน กล้ามเนื้อแน่น | โครงร่างใหญ่ เนื้อนุ่ม |
| 2. ผิว | แห้ง คล้ำ บาง | อบอุ่น สีออกแดง ไฝ-ฝ้า | ขาว ใส ชุ่ม หนา |
| 3. ผม | บาง หยาบ แห้ง | บาง สีน้ำตาล/แดง หงอกเร็ว | ดก หนา ดำเงา |
| 4. ตา | เล็ก แห้ง คล้ำ | คม สีอ่อน ไวต่อแสง | โต ใส ชุ่ม |
| 5. ความหิว-ย่อย | ไม่สม่ำเสมอ | หิวบ่อย ย่อยดี | หิวน้อย ย่อยช้า |
| 6. นอน | หลับยาก ตื่นบ่อย | หลับปานกลาง | หลับลึก ขี้เซา |
| 7. ทนอุณหภูมิ | ทนหนาวแย่ | ทนร้อนแย่ | ทนชื้นแย่ |
| 8. ขับถ่าย | ท้องผูก ก๊าซมาก | ถ่ายดี-เร็ว ไหม้ก้น | ถ่ายเป็นรูปแท่ง สม่ำเสมอ |
| 9. อุปนิสัย | เร็วไว คิดเยอะ กังวล | มุ่งมั่น เป็นผู้นำ ใจร้อน | เนิบ สงบ ใจดี |
| 10. พฤติกรรมเครียด | กลัว วิตก หนีปัญหา | โกรธ ฉุนเฉียว วิจารณ์ | ซึม นิ่ง หลีกเลี่ยง |
วิธีคิดคะแนน: นับจำนวนข้อที่เลือกในแต่ละคอลัมน์ × 10 = % ของแต่ละโทษ — รวม V+P+K = 100% เช่น "V20/P50/K30"
F.2 แบบประเมิน Vikriti (ตรีโทษปัจจุบัน — 7 วันที่ผ่านมา)
ใช้ทุก follow-up เพื่อดูว่าผู้ป่วย "เพี้ยน" จาก Prakriti ของตัวเองทางไหน
เปิดแบบประเมิน Vikriti (วาตะ)
ตอบ "ใช่ = 1, ไม่ใช่ = 0" รวมคะแนนวาตะกำเริบ:
- ท้องอืด เรอ ผายลมบ่อย
- ปวดศีรษะ มึนงง เวียนศีรษะ
- นอนไม่หลับ ตื่นกลางดึก
- ใจสั่น ใจเต้นเร็ว
- ผิวแห้ง ปากแห้ง
- ปวดเมื่อยตามข้อ-เส้น
- วิตกกังวล กลัว ซึมเศร้า
- ชาปลายมือ-เท้า มือ-เท้าเย็น
≥ 5 ข้อ = วาตะกำเริบเด่น
เปิดแบบประเมิน Vikriti (ปิตตะ)
- แสบกระเพาะ GERD
- ผื่นแดง ผิวอักเสบ คัน
- ปวดศีรษะร้อน ตาแดง
- ปัสสาวะร้อน-เหลืองจัด
- หิวบ่อย หิวด่วน หงุดหงิดง่าย
- เหงื่อออกมาก กลิ่นแรง
- ไข้ ไม่สบายช่วงเย็น
- ฉุนเฉียว วิจารณ์ ใจร้อน
≥ 5 ข้อ = ปิตตะกำเริบเด่น
เปิดแบบประเมิน Vikriti (เสมหะ)
- เสมหะมาก คัดจมูก น้ำมูก
- ตัวบวม น้ำหนักขึ้น
- ง่วงซึม ไม่อยากตื่น
- ความจำช้า เซื่องซึม
- เบื่ออาหาร อาหารไม่ย่อย
- ปวดข้อเย็น-ตึง ตอนเช้า
- ท้องผูกเป็นรูปแท่งใหญ่ มัน
- เศร้า ซึม หลีกเลี่ยงสังคม
≥ 5 ข้อ = เสมหะกำเริบเด่น
F.3 K10 — Kessler Psychological Distress Scale (Thai)
10 ข้อ scoring 1–5 — total 10–50 / <20 normal, 20–24 mild, 25–29 moderate, ≥30 severe
เปิด K10
- เหนื่อยล้าโดยไม่มีเหตุ
- หงุดหงิด-โกรธง่าย
- ใจไม่นิ่ง-กระวนกระวาย
- หมดหวัง
- กระสับกระส่ายจนนั่งนิ่งไม่ได้
- ซึมเศร้า
- ทุกอย่างเหนื่อยและฝืน
- เศร้าจนไม่มีอะไรช่วยได้
- ไร้ค่า
- หม่นหมอง
คะแนน: 1=ไม่เคย / 2=บางเวลา / 3=บ่อย / 4=เกือบตลอดเวลา / 5=ตลอดเวลา
F.4 Lifestyle Score (สั้น)
เปิด Lifestyle Score
- นอน 7–9 hr (ใช่=1)
- ไม่กินดึก หลัง 20.00 (ใช่=1)
- ออกกำลังกาย 150 นาที/wk (ใช่=1)
- ผัก-ผลไม้ 5 servings/d (ใช่=1)
- ทำสมาธิ/อานาปานสติ ≥10 นาที/d (ใช่=1)
- ไม่สูบบุหรี่ (ใช่=1)
- Alcohol ≤ 1 unit/d (ใช่=1)
- BMI 18.5–25 (ใช่=1)
0–3 = high risk / 4–5 = moderate / 6–8 = good
ภาคผนวก G — ใบงานฤาษีดัดตน 15 ท่า (สรุปแบบใช้งาน)
ทำตามลำดับ ทำซ้ำ 5-10 ครั้งต่อท่า เริ่มเช้าตอนตื่นและก่อนนอน — แต่ละ session 5-10 นาที
- ดัดคอ-บ่า: ก้ม-เงย-เอียงซ้าย-ขวา-หมุน ค้างทิศละ 5 วิ
- ยืดสะบัก: ประสานมือไขว้หน้า-หลัง
- ก้มหลัง: ยืนตรง ก้มลงแตะปลายเท้า ค้าง 10 วิ
- หลังพับ: นอนคว่ำ ดันลำตัวขึ้น คล้าย Cobra
- บิดตัว: นั่ง บิดเอวซ้าย-ขวา ค้างข้างละ 10 วิ
- ดัดข้าง: ยืน เอียงข้างซ้าย-ขวา
- งอเข่า: นอนหงาย ดึงเข่าทีละข้างเข้าอก
- ยืดน่อง: นั่งเหยียดขา เอามือแตะปลายเท้า
- ฤาษีพิงกัน: นั่งฝ่าเท้าชิดกัน กดเข่าลง
- นั่งเข่าเดียว: ไขว้ขา ดึงเข่ามาที่อก
- ดัดแขน-นิ้ว: หมุนข้อมือ เหยียดนิ้ว
- ลมในเส้น: หายใจเข้า 4 ออก 6 ทำ 10 รอบ
- นั่งสมาธิ: 5-10 นาที สังเกตลมหายใจ
- นอนผ่อนคลาย: นอนหงาย ผ่อนทุกส่วน 3-5 นาที
- เดินจงกรม: เดินช้า ตามลมหายใจ 10-15 นาที
ระวัง
- Severe osteoporosis: หลีกเลี่ยงท่า 4 (หลังพับ) และท่า 5 (บิดตัว)
- Recent abdominal/spinal surgery: รอ 6-8 wks
- HT > 180/110: ทำเฉพาะท่านั่ง-นอน
- Pregnancy ไตรมาสปลาย: ปรับท่าให้ไม่กดท้อง
ภาคผนวก H — ภาพและตำแหน่งเส้นประธาน 10
📜 ที่มาของภาพ — Image Source
ภาพ เส้นประธาน 10 (Sen Prathan Sib) จัดทำโดย เพลินไพรออร์แกนิค ด้วยเครื่องมือ AI image generation (Google Gemini)
อ้างอิงเนื้อหาตาม ตำราจารึกวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) หมวดเวชศาสตร์ "แผนเส้น" จารึกบนหินอ่อนสมัยรัชกาลที่ 3 (พ.ศ. 2375–2391) — ขึ้นทะเบียนเป็น มรดกความทรงจำแห่งโลก UNESCO ระดับนานาชาติ พ.ศ. 2554
ดูตำราจารึกของจริงและศึกษาเพิ่มเติม:
| เส้น | เริ่ม → จบ | ใช้รักษา |
|---|---|---|
| อิทา | สะโพกซ้าย → คอซ้าย | LBP ซ้าย, headache, autonomic |
| ปิงคลา | สะโพกขวา → คอขวา | LBP ขวา, headache |
| สุมนา | ก้นกบ → ลิ้นไก่ | Core stability, breathing, asthma |
| กาลทารี | ทั่วร่าง (แขน-ขา) | MSK general, peripheral pain |
| สหัสรังสี | ตาซ้าย-ใบหน้าซ้าย | Migraine ซ้าย, sinusitis |
| ทวารี | ตาขวา-ใบหน้าขวา | Migraine ขวา, sinusitis |
| จันทภูสัง | หูซ้าย | Tinnitus, vertigo |
| รุชำ | หูขวา | Tinnitus, vertigo |
| สิกขินี | อวัยวะเพศ | Pelvic pain, dysmenorrhea |
| สุขุมัง | ก้นกบ-ทวารหนัก | Hemorrhoid, sciatica |
ภาคผนวก I — แผนผังตัดสินใจ "ดูแลเอง vs รพ.สต. vs รพ./ER"
I.1 ปวดศีรษะ
ปวดศีรษะ
│
├─ Thunderclap, มีอาการประสาท, ไข้สูง+คอแข็ง? ──► ER
│
├─ ไม่มี red flag, episodic ──► Self-care
│ • acetaminophen + นวดบ่า + ฤาษีท่า 1
│ • ขิง 1 g ถ้าไมเกรน
│ • ติดตาม 48 hr
│
└─ Chronic หรือเป็นบ่อย ──► รพ.สต./คลินิก
• ประเมินสมุฏฐาน + ยาตามแนว
I.2 ปวดท้อง
ปวดท้อง
│
├─ Severe sudden, peritonitis, GI bleed? ──► ER
│
├─ Mild, อาหารผิด, ขับลมเอง ──► Self-care
│ • ยาธาตุน้ำขาว/แดง
│ • ขิงต้ม
│ • Hydration
│
└─ Persistent > 48 hr / weight loss / ผู้สูงอายุ ──► รพ.สต./รพ.
I.3 ไข้
ไข้
│
├─ > 39°C + ซึม, neonate > 38°C? ──► ER
│
├─ > 38°C 2-3 d ในผู้ใหญ่แข็งแรง ──► Self-care
│ • Paracetamol
│ • ฟ้าทะลายโจร 1.5-3 g x 5 d
│ • Hydration + พัก
│
└─ > 7 d / immunocomp / pregnant ──► รพ.สต./รพ.
I.4 ปวดเข่า/หลัง
ปวดเข่า/หลัง
│
├─ Trauma + deformity / cauda equina? ──► ER
│
├─ Acute มี cause ชัด ──► Self-care
│ • Rest + ice 48 hr → heat
│ • ลูกประคบ
│ • Acetaminophen + topical
│
└─ Chronic > 6 wks ──► รพ.สต./คลินิก
• Imaging + นวดราชสำนัก + ฤาษีดัดตน
ภาคผนวก J — คำศัพท์ + คำถามทบทวน MCQ + เฉลย
J.1 อภิธานศัพท์ ไทย ↔ Modern (เลือก)
| คำไทย | คำอธิบาย | Modern term |
|---|---|---|
| ตรีโทษ / ธาตุ 3 | ลม-ไฟ-น้ำ ในกรอบวินิจฉัย | Tridosha (Vata-Pitta-Kapha) |
| ธาตุประจำตัว | ธาตุที่ติดตัวมาแต่กำเนิด | Prakriti / Constitution |
| ตรีโทษปัจจุบัน | ภาวะธาตุวันนี้ | Vikriti / Current imbalance |
| วาตะ | ลม — แรงเคลื่อน | Vata |
| ปิตตะ | ไฟ — แรงเปลี่ยน | Pitta |
| เสมหะ (กรอบ 3) | น้ำ — แรงคงอยู่ | Kapha |
| กำเริบ / Vridhi | ภาวะทำงานเกิน | Excess / hyperfunction |
| หย่อน / Kshaya | ภาวะทำงานน้อย | Deficiency / hypofunction |
| ธาตุพิการ | ธาตุทำงานผิดปกติ | Dysregulation / dysfunction |
| ลมในเส้น | ปวด-ชาตามแนวเส้น | Myofascial / neuropathic pain |
| เสมหะ | ของเสียคล้ายน้ำ | Mucus / phlegm / fluid retention |
| ไฟกำเริบ | ความร้อน-อักเสบในกาย | Inflammation / fever / hyperthyroid |
| กรรม | พฤติกรรม-ประวัติ | Lifestyle / SDoH |
| สมุฏฐาน | เหตุของโรค | Etiology / determinants |
| คัมภีร์ | ตำราเฉพาะกลุ่มโรค | Specialty textbook |
| กระทุ้ง-ลุ-ล้อม | 3 ขั้นแรกของหลักบำบัด — ดันพิษออก / ขับล้าง / กั้นการลุกลาม | Externalize / eliminate / contain |
| ปกติวิถี | การดำเนินชีวิตประจำวันที่ดี | Lifestyle medicine |
| ตำรับ | การรวมตัวยาหลายตัว | Polyherbal formulation |
| ลูกประคบ | ห่อสมุนไพรร้อน | Herbal compress / thermotherapy |
| อยู่ไฟ | โปรแกรมหลังคลอด | Postnatal thermotherapy program |
| หัตถเวช | ศาสตร์การรักษาด้วยมือ | Manual therapy |
| เส้นประธาน | แนวพลังงาน-สัมผัส | Myofascial meridian |
| รสยา | การจัดกลุ่มยาตามรส | Phytochemical functional class |
J.2 MCQ 30 ข้อ
เปิดข้อ 1-15
- "องค์รวม 5 มิติ" ของแพทย์แผนไทยรวมมิติใดเพิ่มจาก biopsychosocial?
a) เศรษฐกิจ b) สิ่งแวดล้อม + กรรม c) พันธุกรรม d) ศาสนา
เฉลย: b - ธาตุไฟกำเริบใกล้เคียง pathophysiology ใดมากที่สุด?
a) Hypothyroid b) Inflammation + sympathetic c) Anemia d) DVT
เฉลย: b - สมุฏฐานที่หมายถึง "ฤดู" คือ?
a) ธาตุ b) อายุ c) อุตุ d) กาล
เฉลย: c (กรอบอุตุสมุฏฐานไทย: ร้อน→ไฟ, ฝน→ลม, หนาว→น้ำ) - เส้นประธาน 10 ใกล้เคียงแนวคิดใดของ Myers?
a) Trigger points b) Dermatomes c) Anatomy Trains d) Acupuncture meridians
เฉลย: c - รสขมมีกลไกหลักลดไข้ผ่าน?
a) Histamine b) NF-κB / IL-6 c) Insulin d) GABA
เฉลย: b - ICD-10 K21.0 (GERD) ใกล้คำใดในแผนไทย?
a) ลมจับโปง b) ไฟกำเริบ + ธาตุพิการ c) เสมหะคั่ง d) กษัย
เฉลย: b - ตำรับ "ห้าราก" ใช้รักษา?
a) Insomnia b) Hemorrhoid c) ไข้ d) Dyspepsia
เฉลย: c - ขมิ้น × warfarin → ?
a) ↓ INR b) ↑ INR / bleeding c) ไม่มีผล d) Hypoglycemia
เฉลย: b - RUCAM ≥ 8 บ่งชี้?
a) Possible HILI b) Probable HILI c) Highly probable HILI d) Excluded
เฉลย: c - นวดราชสำนักต่างจากเชลยศักดิ์ที่?
a) ใช้ข้อศอก-เข่า b) ใช้นิ้ว-ฝ่ามือกดตรงตามเส้น 10 c) ทำในบ้านชาวบ้าน d) ไม่ใช้สมุนไพร
เฉลย: b - ทับหม้อเกลือห้ามใช้ใน?
a) Postnatal normal birth d 5 b) DM neuropathy c) Mild LBP d) Healthy adult
เฉลย: b - สมุนไพรห้ามในไตรมาสแรก?
a) ฟ้าทะลายโจรขนาดสูง b) ตะไคร้ในอาหาร c) ขมิ้นปริมาณน้อย d) มะนาว
เฉลย: a - ปกติวิถีกี่ประการ?
a) 4 b) 5 c) 6 d) 7
เฉลย: c - หลักบำบัด 5 ประการคือ?
a) ผ่าตัด-ยา-นวด-อาหาร-พัก b) กระทุ้ง-ลุ-ล้อม-รักษา-บำรุง c) เผา-ต้ม-ดอง-ฝน-บด d) ตา-ลิ้น-ชีพจร-เส้น-สี
เฉลย: b - MD เซ็นใบสั่งยาสมุนไพรไม่ขึ้นทะเบียน?
a) ทำได้ b) ทำไม่ได้ ผิด พ.ร.บ. c) ทำได้ในชนบท d) ทำได้ถ้ามีพยาน
เฉลย: b
เปิดข้อ 16-30
- Polyvagal theory เกี่ยวกับนวดเพราะ?
a) Vagal afferent stimulation → ↑ HRV b) ↑ sympathetic c) Block dopamine d) Insulin pathway
เฉลย: a - Curcumin BA เพิ่มเมื่อใช้คู่?
a) Lemon b) Piperine c) Salt d) Turmeric powder alone
เฉลย: b - ลูกประคบอุณหภูมิเหมาะสม?
a) 30-40°C b) 60-70°C c) 90-100°C d) Room temp
เฉลย: b - ฟ้าทะลายโจร × ARB → ?
a) Hypotension b) Hypertension c) ไม่มีผล d) Bleeding
เฉลย: a - มะระขี้นก × insulin → ?
a) Hyperglycemia b) Hypoglycemia c) Hypotension d) Liver toxicity
เฉลย: b - ลมปะกัง ใกล้ ICD ใด?
a) Migraine (G43) b) Sciatica (M54) c) GERD (K21) d) HT (I10)
เฉลย: a - ผู้ที่ Vikriti แสดง GERD + ผิวร้อน + ฉุนเฉียว — ตรีโทษเด่นในขณะนี้คือ?
a) วาตะกำเริบ b) ปิตตะกำเริบ c) เสมหะกำเริบ d) วาตะหย่อน
เฉลย: b (ปิตตะกำเริบ) - หัตถการที่เบิก UC ได้ ต้องมี?
a) ICD + รหัสหัตถการ b) Approval ผู้ป่วย c) แค่ MD เซ็น d) ไม่ต้องบันทึก
เฉลย: a - ขี้เหล็กระวังเพราะ?
a) Hyperglycemia b) Hepatotoxic c) Bleeding d) Hypotension
เฉลย: b - "3 H Question" ในการสั่งยาใหม่?
a) Herb-How-How long b) Hospital-Home-Hour c) Hot-Heavy-Hard d) Half-Hold-Halt
เฉลย: a - ในผู้ป่วย DM neuropathy ก่อน thermotherapy ตรวจ?
a) HbA1c b) Monofilament test c) BP d) Lipid
เฉลย: b - ตรีกฎุก ส่วนประกอบ?
a) ขิง พริกไทย ดีปลี b) สมอ 3 ชนิด c) ราก 3 ชนิด d) เกลือ 3 ชนิด
เฉลย: a - กรอบ co-management 4 ขั้น?
a) Diagnosis-Risk-Integrate-Monitor b) Read-Recall-Repeat-Resolve c) Plan-Do-Check-Act d) Identify-Act-Refer-Document
เฉลย: a - "FFAST + GCS" ใช้สำหรับ?
a) Red flag triage b) Drug dosing c) Vital sign d) Lab interpretation
เฉลย: a - การสื่อสาร 3 ภาษาที่ MD ต้องเป็น?
a) Translator ระหว่างผู้ป่วย-แพทย์แผนไทย-แผนปัจจุบัน b) Interpreter for foreigners c) Diplomat for ministry d) Spokesperson
เฉลย: a
ภาคผนวก K — บรรณานุกรมและตำราอ้างอิง
ก. คัมภีร์ต้นฉบับและตำราหลวง
- [K1] กรมศิลปากร. ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ ฉบับหลวง เล่ม 1–2. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภา; 2542. — แม่บทรวมคัมภีร์การแพทย์แผนไทย รัชกาลที่ 5 พระราชทานให้พิมพ์เผยแพร่
- [K2] มูลนิธิฟื้นฟูส่งเสริมการแพทย์ไทยเดิม. คัมภีร์เวชศาสตร์ฉบับหลวง รัชกาลที่ 5. กรุงเทพฯ; 2545.
- [K3] กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. ตำราการแพทย์ไทยเดิม (แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์) ฉบับอนุรักษ์. กรุงเทพฯ; 2531.
ข. ตำรามาตรฐาน — กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข
- [K4] กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตำราการแพทย์แผนไทย: เภสัชกรรมแผนไทย. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2554.
- [K5] กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตำราการแพทย์แผนไทย: เวชกรรมแผนไทย. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2557.
- [K6] กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตำราการนวดไทย ฉบับมาตรฐาน เล่ม 1–2. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2557.
- [K7] กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ตำราการผดุงครรภ์แผนไทย. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2557.
- [K8] กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. คู่มือสมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2558.
ค. มาตรฐานวิชาชีพ กฎหมาย และบัญชียา
- [K9] สภาการแพทย์แผนไทย. ข้อบังคับสภาการแพทย์แผนไทยว่าด้วยมาตรฐานวิชาชีพ. ราชกิจจานุเบกษา; 2556.
- [K10] พระราชบัญญัติวิชาชีพการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2556. ราชกิจจานุเบกษา; 1 ก.พ. 2556.
- [K11] คณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติ. บัญชียาหลักแห่งชาติ บัญชียาจากสมุนไพร พ.ศ. 2566. กรุงเทพฯ: กระทรวงสาธารณสุข; 2566.
- [K12] ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ พ.ศ. 2556. ราชกิจจานุเบกษา; 2556.
- [K13] WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, Chapter 26: Traditional Medicine Conditions — Module II (TM2). Geneva: World Health Organization; 2024.
ง. คัมภีร์เฉพาะที่อ้างถึงในเนื้อหา (ฉบับรวมใน [K1])
- [K14] คัมภีร์ตักศิลา (ไข้ 26 ประเภท) — ใน [K1].
- [K15] คัมภีร์ธาตุวิภังค์ (ธาตุพิการ 4) — ใน [K1].
- [K16] คัมภีร์โรคนิทาน (สาเหตุโรค + สมุฏฐาน) — ใน [K1].
- [K17] คัมภีร์ปฐมจินดา (สตรีและกุมาร) — ใน [K1].
- [K18] คัมภีร์มหาโชตรัตน์ + ชวดาร (โรคสตรี/ผดุงครรภ์) — ใน [K1].
- [K19] คัมภีร์เวชศึกษา (จริยธรรมแพทย์) — ใน [K1].
- [K20] ศิลาจารึกวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์): ตำรานวดไทยและตำรับยา. กรุงเทพฯ: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร; 2550.
จ. งานวิจัยเชิงบูรณาการ และวิทยาศาสตร์เชื่อม TTM กับการแพทย์ปัจจุบัน
- [K21] Patwardhan B. Bridging Ayurveda with Evidence-Based Scientific Approaches in Medicine. EPMA Journal. 2014;5:19.
- [K22] Subhose V, Srinivas P, Narayana A. Basic Principles of Pharmaceutical Science in Ayurveda. Bull Indian Inst Hist Med. 2005;35(2):83–92.
- [K23] WHO. WHO Traditional Medicine Strategy 2014–2023. Geneva: World Health Organization; 2013.
- [K24] Engel GL. The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine. Science. 1977;196(4286):129–136.
- [K25] Myers TW. Anatomy Trains: Myofascial Meridians for Manual and Movement Therapists. 4th ed. Elsevier; 2020.
ฉ. ตำราเปรียบเทียบและภาษาอังกฤษ
- [K26] Salguero CP. Thai Traditional Medicine: Buddhism, Animism, Yoga, Ayurveda. Bangkok: White Lotus Press; 2007.
- [K27] Sharma PV (transl). Charaka Samhita (Sutrasthana, Sharirasthana). Varanasi: Chaukhambha Orientalia; 2001.
- [K28] Bensky D, Clavey S, Stöger E. Chinese Herbal Medicine: Materia Medica. 3rd ed. Eastland Press; 2004.
หมายเหตุการอ้างอิง: ตัวเลข [Kn] ที่ปรากฏในเนื้อหาทุกบทและภาคผนวกชี้กลับมายังรายการนี้ — คลิกเพื่อตรงไปยังรายการบรรณานุกรม สำหรับฉบับพิมพ์ใหม่/ปีที่อัปเดต กรุณาตรวจกับ กรมการแพทย์แผนไทยฯ และ สภาการแพทย์แผนไทย
จบเล่ม — ตำราการแพทย์แผนไทย ฉบับกระชับ สำหรับบุคลากรการแพทย์แผนปัจจุบัน
9 ภาค 19 บท + ภาคผนวก A–K • ปรับปรุงพฤษภาคม 2569
สำหรับ feedback / errata / online supplement: ส่งกลับมายังโครงการ "เชื่อมแพทย์แผนไทยและแผนปัจจุบัน"