คู่มือดูแล 20 อาการสามัญ

ไฟ (เตโชธาตุ) กำเริบ ร่างกายร้อนเกินสมดุล ถ้าหนาวสั่นมักมีลม-เย็นแทรกช่วงต้น

ลม-ร้อนหรือลม-เย็นกระทบภายนอก ภูมิผิว (เว่ยชี่) กำลังต่อสู้กับเชื้อ

ปิตตะ (ไฟ) สูงขึ้น มักมี ‘อามะ’ (ของเสียจากย่อยไม่หมด) ร่วม

ระบบภูมิคุ้มกันตั้งอุณหภูมิร่างกายให้สูงขึ้นเพื่อสู้เชื้อ — ไข้คือกลไกป้องกันตัว

ลม-เย็นกระทบช่วงต้น ต่อมาแปรเป็นความร้อนหรือเสมหะ (อาโป) คั่ง

ลมภายนอกกระทบปอด ปอดคุมการกระจายของเหลวและภูมิผิว จึงมีน้ำมูก-ไอ

กผะ (น้ำ-เสมหะ) เพิ่มขึ้นในทางเดินหายใจ บางครั้งปิตตะร่วมทำให้เจ็บคอ-แสบ

ไวรัสทางเดินหายใจส่วนบน อาการคือปฏิกิริยาภูมิคุ้มกัน หายเองใน 7–10 วัน

ลมและน้ำ (อาโป) ไวต่อสิ่งกระตุ้น ธาตุไม่สมดุลกับอากาศเย็น-ชื้น

ภูมิผิว (เว่ยชี่) พร่อง ปอดและม้ามคุมของเหลวไม่ดี เกิดน้ำมูก-คัดแน่น

กผะเด่นในโพรงจมูก ร่วมกับวาตะ (ลม) ที่ไวเกินต่อสิ่งเร้า

ระบบภูมิแพ้ตอบสนองต่อสารก่อภูมิแพ้ (ไรฝุ่น เกสร) หลั่งฮีสตามีน

ผื่นแดงร้อนมักมีไฟเด่น ผิวแห้งคันมักมีลมร่วม ผื่นชื้นน้ำเหลืองมีน้ำ (อาโป)

ความร้อน-ความชื้นในเลือด หรือลมในผิว (เฟิงเจิ่น) ทำให้คันเคลื่อนที่

ปิตตะสูงทำให้แดงร้อน วาตะทำให้แห้งคัน กผะทำให้ผื่นชื้นบวม

ปฏิกิริยาภูมิแพ้/อักเสบของผิว หลั่งฮีสตามีน ทำให้คัน บวม แดง

ลม (วาโย) ติดขัดในทางเดินอาหาร ร่วมกับไฟย่อยไม่สม่ำเสมอ

ชี่ของม้าม-กระเพาะติดขัด (ชี่จื้อ) อาหารตกค้าง ย่อยไม่เดิน

อัคนี (ไฟย่อย) อ่อน เกิด ‘อามะ’ และวาตะ (ลม) คั่งในลำไส้

แก๊สสะสม การบีบตัวของลำไส้ผิดจังหวะ มักจากกินเร็ว/มื้อใหญ่/อาหารบางชนิด

ไฟย่อยย้อนขึ้น ร่วมกับลมดันขึ้นบน ผิดทิศทางลงล่างตามปกติ

ชี่กระเพาะย้อนขึ้น (เว่ยชี่ซ่างหนี่) มักมีไฟกระเพาะและความเครียดของตับร่วม

ปิตตะ (ไฟ-กรด) สูงเกินและเคลื่อนผิดทาง ทำให้แสบร้อนย้อนขึ้น

หูรูดหลอดอาหารคลายตัว กรดไหลย้อนขึ้นมา ระคายหลอดอาหาร

ไฟ/ความร้อนในลำไส้ หรืออาหารเป็นพิษ ทำให้น้ำและลมเสียสมดุล

ความชื้น-ร้อนในลำไส้ หรือม้ามพร่องคุมน้ำไม่อยู่ ของเหลวรั่วลงล่าง

ปิตตะ/อามะกระตุ้นลำไส้ ขับของเสียออกเร็ว เสียน้ำและธาตุไฟย่อย

การติดเชื้อหรือสารพิษกระตุ้นลำไส้ ความเสี่ยงหลักคือ ‘ภาวะขาดน้ำ’

อุจจาระแห้งแข็งมักมีลม/ความแห้งเด่น ถ้าหนักเฉื่อยอาจมีน้ำ/ความนิ่งสะสม

ลำไส้ใหญ่แห้ง ขาดของเหลว หรือชี่เคลื่อนช้า ขับถ่ายไม่เดิน

วาตะ (ลม-ความแห้ง) เด่นในลำไส้ ความชื้นและการหล่อลื่นน้อย

อุจจาระเคลื่อนช้า น้ำในลำไส้น้อย มักจากกินใยอาหาร/น้ำน้อย และขยับน้อย

ลมย้อนขึ้น (วาโยผิดทิศ) ร่วมกับไฟย่อยเสียจังหวะ

ชี่กระเพาะย้อนขึ้น (เว่ยชี่ซ่างหนี่) จุด P6 (เน่ยกวน) ที่ข้อมือคุมอาการนี้

ปิตตะ/อามะดันขึ้น ร่างกายพยายามขับของไม่ดีออกทางบน

ศูนย์อาเจียนในสมองถูกกระตุ้น (จากกระเพาะ การทรงตัว ฮอร์โมน ฯลฯ)

ปวดบีบเคลื่อนที่มักมีลมเด่น ปวดแสบร้อนมักมีไฟเด่น ปวดหนักแน่นมีน้ำ/ชื้นร่วม

ชี่/เลือดติดขัดในช่องท้อง หรือความเย็น-ร้อนกระทบอวัยวะภายใน

วาตะทำให้ปวดบิดเคลื่อน ปิตตะทำให้แสบร้อน กผะทำให้แน่นหนัก

สาเหตุหลากหลาย ตั้งแต่ลำไส้เกร็ง อาหาร ไปจนถึงภาวะที่ต้องผ่าตัด

ลมติดขัดในเส้นบริเวณคอบ่า ดันขึ้นศีรษะ ร่วมกับกล้ามเนื้อตึง

ชี่/เลือดเดินไม่สะดวกที่คอบ่า ตับ-ชี่ติดขัดจากความเครียด

วาตะ (ลม) ขึ้นบน กล้ามเนื้อเกร็ง ระบบประสาททำงานเกิน

กล้ามเนื้อคอบ่าหดเกร็งจากท่าทาง/ความเครียด ส่งความปวดขึ้นศีรษะ

ไฟและลมร่วมกัน ความร้อนดันขึ้นบน ระบบไวต่อสิ่งกระตุ้น

ตับ-หยางขึ้นบน หรือไฟตับรบกวน เส้นลมปราณบริเวณขมับ-ศีรษะตึง

ปิตตะ (ไฟ) ขึ้นสูงร่วมกับวาตะ ทำให้ปวดตุบ ไวแสง คลื่นไส้

หลอดเลือดและระบบประสาทในสมองไวเกิน มักมีตัวกระตุ้นเฉพาะตัว

ลมติดในเส้นและกล้ามเนื้อจากท่าซ้ำๆ ทำให้ตึงและปวดร้าว

ชี่/เลือดเดินติดที่เส้นลมปราณคอบ่า มักจากความเย็น-ลมและท่าทาง

วาตะคั่งในกล้ามเนื้อ-ข้อ ขาดการหล่อลื่นและการเคลื่อนไหว

กล้ามเนื้อคอบ่าเกร็งค้างจากท่านั่ง หน้าจอ และความเครียดสะสม

ลมติดขัดและโครงสร้าง (ปถวี) รับแรงไม่สมดุล กล้ามเนื้อเกร็ง

ชี่/เลือดติดที่เอว ไตพร่อง (ในภาพ TCM) หรือความเย็น-ชื้นแทรก

วาตะคั่งบริเวณหลังส่วนล่าง ความแห้งและเกร็งของกล้ามเนื้อ-เอ็น

กล้ามเนื้อ/เอ็นหลังตึงหรืออักเสบ ส่วนใหญ่ดีขึ้นเองด้วยการขยับ

ข้อฝืดแห้งมักมีลมเด่น บวมหนักอาจมีน้ำ/ความชื้นสะสมในข้อ

‘ปี้เจิ้ง’ — ลม-เย็น-ชื้นแทรกข้อ ทำให้ฝืด ปวด เคลื่อนไหวติด

วาตะทำให้ข้อแห้งฝืด กผะทำให้บวมหนัก อามะสะสมในข้อ

ข้อ/กล้ามเนื้ออักเสบหรือเสื่อมตามการใช้งาน บวมใหม่ = อักเสบเฉียบพลัน

ลม/ระบบประสาทไว หรือไฟความคิดไม่ดับ ใจไม่กลับลงกาย

หัวใจ-ใจ (เสิน) ไม่สงบ ไฟหัวใจหรือไฟตับรบกวน หยินพร่องตอนกลางคืน

วาตะเด่นตอนกลางคืน ทำให้ความคิดฟุ้ง หลับยาก ตื่นง่าย

ระบบตื่นตัวทำงานเกินช่วงกลางคืน นาฬิกาชีวภาพและความเครียดเสียจังหวะ

ลมกำเริบในใจ (ความคิดพัดไม่หยุด) ถ้าหงุดหงิดมีไฟร่วม ถ้าเฉื่อยหนักมีน้ำร่วม

ชี่ของตับติดขัด (ก้านชี่) ใจ (เสิน) ไม่สงบ ลมปราณเดินไม่โล่ง

วาตะเด่นในจิตใจ ทำให้ฟุ้ง กระสับกระส่าย ถ้าปิตตะร่วมจะหงุดหงิดง่าย

ระบบประสาทอัตโนมัติฝั่งตื่นตัว (sympathetic) ทำงานเกิน

ลมพร่อง ไฟย่อยอ่อน หรือมีน้ำหนักเฉื่อย (ความชื้น) สะสม

ชี่พร่อง โดยเฉพาะม้าม (แหล่งสร้างพลังจากอาหาร) เลือด-พลังไม่พอ

อัคนีอ่อน สร้าง ‘โอชะ’ (พลังชีวิต) ได้น้อย อามะคั่งทำให้หนักเฉื่อย

พลังงานต่ำจากนอนไม่พอ อาหาร โลหิตจาง ความเครียด หรือโรคซ่อนเร้น

ลมขึ้นบน หรือการไหลเวียนเสียจังหวะ ธาตุไม่สมดุล

ลมตับขึ้นบน เลือด/ชี่พร่อง หรือความชื้น-เสมหะรบกวนศีรษะ

วาตะขึ้นบน หรือปิตตะรบกวน ทำให้มึน โคลงเคลง

เลือดไปเลี้ยงสมองชั่วขณะไม่พอ หรือระบบทรงตัว/หูชั้นในผิดปกติ

ปวดบีบเคลื่อนมักมีลม ปวดร้อนอักเสบอาจมีไฟ เลือดลมเดินไม่สะดวก

เลือด/ชี่ติดขัดในมดลูก หรือความเย็นแทรก เลือดเดินไม่โล่งจึงปวด

วาตะคุมการไหลของประจำเดือน เมื่อวาตะคั่งจะปวดบีบ ความเย็นทำให้แย่ลง

มดลูกหลั่งสารพรอสตาแกลนดินทำให้บีบตัวแรง เลือดไปเลี้ยงน้อยลงชั่วขณะ