เพลินไพรออร์แกนิก · การแพทย์เชื่อมศาสตร์ · เขียนให้แพทย์แผนปัจจุบันและผู้รักษาทุกศาสตร์อ่านร่วมกันได้ · ๑ กันยายน ๒๕๖๙
แปลหลักฐานทางคลินิกทุกชนิดให้เป็นทิศทางบนวงล้อ — ไม่ว่าหลักฐานนั้นจะมาจากคำบอกเล่าของผู้ป่วย จากลิ้นและชีพจรตามศาสตร์ดั้งเดิม จากเครื่องวัดความดันและเครื่องชั่งวิเคราะห์องค์ประกอบร่างกาย หรือจากผลเลือด ทุกอย่างถูกจัดให้เป็น ตัวชี้ (indicator) ที่มีทิศ (ชี้ไปขั้วไหน) และมีน้ำหนัก (เชื่อได้แค่ไหน) แล้วนำมารวมกันบนแผ่นนับคะแนนแผ่นเดียว เพื่อให้ผู้รักษาสามคนที่ดูผู้ป่วยคนเดียวกันได้คำตอบใกล้เคียงกัน
เล่มนี้เขียนโดยตั้งใจให้แพทย์แผนปัจจุบันอ่านแล้วเห็นว่า "ขั้ว" แต่ละขั้วสอดคล้องกับสรีรวิทยาและพยาธิสรีรวิทยาที่ตนรู้จักอยู่แล้วอย่างไร และเห็นว่าการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่ใช้อยู่ทุกวันสามารถนำมา อ่านทิศ ได้โดยไม่ต้องเปลี่ยนความหมายของผลตรวจนั้นเลย
วงล้อไม่ใช่การวินิจฉัยโรค และไม่แทนการวินิจฉัยโรค ผู้ป่วยหนึ่งคนมีทั้งโรค (ตามการแพทย์แผนปัจจุบัน) และทิศของความผิดสมดุล (ตามวงล้อ) พร้อมกันได้ และควรมีทั้งสองอย่าง โรคบอกว่าอวัยวะไหนเสียหายอย่างไร วงล้อบอกว่าภูมิประเทศทั้งร่างเอียงไปทางไหน — ใช้ตอบคนละคำถาม ผลตรวจที่ผิดปกติในเล่มนี้จึงถูกอ่านสองชั้นเสมอ: ชั้นแรกตามความหมายทางการแพทย์ของมัน (ซึ่งอาจต้องรักษาหรือส่งต่อ) ชั้นที่สองจึงเป็นทิศบนวงล้อ ห้ามข้ามชั้นแรก
ค่าอ้างอิงและตัวเลขเกณฑ์ในเล่มนี้เป็นค่าที่ใช้กันทั่วไปเพื่อการสอน ต้องเทียบกับช่วงค่าอ้างอิงของห้องปฏิบัติการที่ใช้จริงเสมอ และรายการที่ต้องหาเอกสารอ้างอิงก่อนเผยแพร่รวบรวมไว้ในภาคผนวก ง
ก่อนจะดูอาการทีละขั้ว ต้องตกลงกันก่อนว่าเราจะ "นับ" หลักฐานอย่างไร — เพราะปัญหาของการประเมินตามศาสตร์ดั้งเดิมไม่ได้อยู่ที่ขาดข้อมูล แต่อยู่ที่แต่ละคนให้น้ำหนักข้อมูลไม่เท่ากัน
แพทย์แผนปัจจุบันที่อ่านคู่มือเล่มนี้ครั้งแรกมักถามคำถามเดียวกัน: "ร้อน" คือโรคอะไร คำตอบคือ ร้อนไม่ใช่โรค และไม่ได้อยู่ในแกนเดียวกับโรค โรคคือคำอธิบายว่า อวัยวะหรือระบบใดเสียหายด้วยกลไกใด (ต่อมไทรอยด์สร้างฮอร์โมนเกิน; เยื่อบุกระเพาะอักเสบจากกรด) ส่วนขั้วคือคำอธิบายว่า ภูมิประเทศทั้งร่างเอียงไปทางไหน — อัตราเผาผลาญสูงหรือต่ำกว่าที่ร่างต้องการ น้ำในเนื้อเยื่อมากหรือน้อย มวลกับความไวของระบบประสาทเป็นอย่างไร สองแกนนี้ตัดกันเป็นตาราง ไม่ใช่แถวเดียวกัน
ผลก็คือ โรคเดียวกันอยู่ได้หลายขั้ว และขั้วเดียวกันปรากฏในหลายโรค เบาหวานชนิดที่สองในผู้ป่วยอ้วน ระยะแรก มีภาวะดื้ออินซูลิน ไขมันพอกตับ ไตรกลีเซอไรด์สูง — ภูมิประเทศคือ ชุ่ม–หนัก แต่เบาหวานคนเดียวกันสิบปีต่อมา น้ำหนักลด ปัสสาวะบ่อย กระหาย ปลายประสาทเสื่อม ผิวแห้ง — ภูมิประเทศเปลี่ยนเป็น ร้อน–แห้ง แล้วในระยะท้ายที่ไตเสื่อมและบวม ก็กลับไป เย็น–หนัก ชื่อโรคไม่เปลี่ยน แต่ทิศบนวงล้อเดินไปรอบหนึ่ง และสิ่งที่ผู้ป่วยควรกิน ควรทำ ควรหลีกเลี่ยงในแต่ละระยะก็ต่างกันมาก — นี่คือข้อมูลที่ชื่อโรคไม่ได้ให้ และวงล้อให้
ในทางกลับกัน ผู้ป่วยสองคนที่วงล้อชี้ ร้อน เหมือนกัน คนหนึ่งอาจเป็นไทรอยด์เป็นพิษ อีกคนเป็นวัยทอง อีกคนแค่กินเผ็ดดื่มเหล้าและนอนน้อย การดูแลตามหลัก "ตรงข้ามเป็นยา" ในเรื่องอาหาร อุณหภูมิ จังหวะชีวิต จะคล้ายกันทั้งสามคน แต่คนแรกต้องได้รับการรักษาไทรอยด์ด้วย และวงล้อไม่มีทางบอกเรื่องนี้ได้ นี่คือเหตุผลที่ผู้รักษาต้องถือทั้งสองแกนไว้พร้อมกันเสมอ
ขั้วทั้งหกใกล้เคียงกับสิ่งที่อายุรศาสตร์เรียกว่า ภาวะเชิงระบบ (systemic state) มากกว่าโรค: hypermetabolic / hypometabolic state, volume depletion / fluid overload, sympathetic predominance / low-arousal state คำเหล่านี้แพทย์ใช้อยู่แล้วโดยไม่ต้องรอชื่อโรค เช่น "ผู้ป่วย dehydrated" หรือ "ผู้ป่วย hyperadrenergic" วงล้อเพียงจัดภาวะเชิงระบบเหล่านี้ให้อยู่บนแผนที่เดียวกัน มีคู่ตรงข้าม และมีความสัมพันธ์ทางฟิสิกส์ระหว่างกัน (ดูตำราสามคู่พลังงาน บทที่ ๓–๔)
หลักฐานที่ผู้รักษาเก็บได้แบ่งเป็นสี่ชั้นตามความเป็นวัตถุวิสัยและต้นทุน คู่มือเล่มนี้จัดตัวชี้ทุกตัวไว้ในชั้นใดชั้นหนึ่งเสมอ เพราะกฎการรวมคะแนน (บทที่ ๓) ให้ค่ากับความสอดคล้อง ข้ามชั้น มากกว่าจำนวนตัวชี้ในชั้นเดียว
| ชั้น | คืออะไร | จุดแข็ง | จุดอ่อน |
|---|---|---|---|
| ชั้น ๑ ประวัติ | สิ่งที่ผู้ป่วยรู้สึกและเล่า: อาการ ความชอบ (ชอบเย็น/อุ่น) จังหวะเวลา (แย่ตอนไหน) สิ่งที่ทำให้ดีขึ้น/แย่ลง พฤติกรรมและสิ่งแวดล้อม | เข้าถึงมิติที่เครื่องมือวัดไม่ได้ (ความรู้สึกร้อน ความรู้สึกหนัก อารมณ์) และเป็นชั้นที่บอก "เวลา" — เป็นมานานแค่ไหน | อัตวิสัย ขึ้นกับความช่างสังเกตและภาษาของผู้ป่วย อาการเดียวอยู่ได้หลายขั้ว |
| ชั้น ๒ ตรวจตามศาสตร์ดั้งเดิม | ดู ฟัง ดม ถาม สัมผัส: ผิว สีหน้า ลิ้น ชีพจร ตา ริมฝีปาก มือเท้า ท้อง เสียง กลิ่น ท่าทาง อุจจาระ ปัสสาวะ | วัตถุวิสัยกว่าประวัติ ทำได้ทันทีโดยไม่มีต้นทุน ศาสตร์ดั้งเดิมทั้งสามสาย (ไทย อายุรเวท จีน) สะสมความรู้ส่วนนี้ไว้ละเอียดที่สุด | ขึ้นกับทักษะและการสอบเทียบของผู้ตรวจ โดยเฉพาะชีพจร ต้องมีคู่มือนิยามที่นับได้ |
| ชั้น ๓ วัดข้างเตียง | อุณหภูมิ ชีพจร (อัตรา) ความดัน อัตราหายใจ SpO₂ น้ำหนัก ส่วนสูง BMI เส้นรอบเอว องค์ประกอบร่างกาย (BIA) แรงบีบมือ ความเร็วเดิน ความดันเมื่อลุกยืน skin turgor capillary refill | เป็นตัวเลข ทำซ้ำได้ ไม่ขึ้นกับผู้ตรวจ เครื่องมือราคาถูก | ไวต่อสภาพขณะวัด (เพิ่งเดินมา กาแฟ ความตื่นเต้น) ค่าเดียวบอกทิศได้น้อย ต้องดูแนวโน้ม |
| ชั้น ๔ ห้องปฏิบัติการและการตรวจพิเศษ | เลือด ปัสสาวะ อุจจาระ ฮอร์โมน ภาพถ่าย คลื่นไฟฟ้าหัวใจ HRV การตรวจการนอน | วัตถุวิสัยที่สุด บอกกลไกได้ ยืนยันหรือหักล้างสิ่งที่สามชั้นแรกสงสัย และเป็นชั้นเดียวที่ "จับ" ธงแดงบางอย่างได้ | ต้นทุน เวลา; ผลตรวจบอก "ทิศ" ได้แต่ไม่บอก "ชั้น" (ชั่วคราวหรือเรื้อรัง) และหลายค่าเปลี่ยนตามยาที่กิน |
ข้อสังเกตที่สำคัญที่สุดของตารางนี้: ชั้น ๑ เป็นชั้นเดียวที่บอกเวลา ผลเลือดบอกว่าวันนี้โซเดียมสูง แต่ไม่บอกว่าผู้ป่วยแห้งมาสามปีหรือแค่ท้องเสียเมื่อวาน ลิ้นบอกว่าตอนนี้ฝ้าเหนียว แต่ไม่บอกว่าเหนียวมาตั้งแต่เกิด ดังนั้นในระบบสามชั้นของวงล้อ (ธาตุประจำตัว · ชั้นกลางอยู่ตลอด · ชั้นนอกมาแล้วไป) ชั้น ๒–๔ ใช้กำหนด ทิศ ส่วนชั้น ๑ ใช้กำหนดว่าทิศนั้นควรปักหมุดที่ ชั้นไหน ของวงล้อ
อาการ (symptom) เป็นสิ่งแรกที่ผู้ป่วยเล่า แต่เป็นสิ่งที่บอกทิศได้อ่อนที่สุด เพราะ "ปวดหัว" อยู่ได้ทั้งหกขั้ว สิ่งที่บอกทิศได้แม่นกว่ามากคือสามอย่างที่ผู้รักษาต้องถามเพิ่มทุกครั้ง
ความชอบ (preference) — ร่างกายที่เอียงไปขั้วหนึ่งจะแสวงหาขั้วตรงข้ามโดยอัตโนมัติ ผู้ป่วยร้อนขอน้ำเย็น เปิดพัดลม ถอดเสื้อ ผู้ป่วยเย็นขอน้ำอุ่น หาผ้าห่ม นั่งตากแดด ผู้ป่วยแห้งอยากอาบน้ำ อยากทาน้ำมัน ผู้ป่วยหนักอยากเดิน อยากออกแดด อยากกินเผ็ด ความชอบเป็นข้อมูลที่ผู้ป่วยไม่รู้ตัวว่าให้ และไม่ค่อยแต่งเติม จึงเชื่อได้มากกว่าอาการ ในทางสรีรวิทยา นี่คือ behavioural thermoregulation และ appetitive behaviour ซึ่งไฮโปทาลามัสควบคุมก่อนที่ระบบอัตโนมัติจะทำงานเสียอีก
จังหวะเวลา (timing) — แต่ละขั้วมีเวลาที่แสดงตัว ร้อนแย่ลงบ่ายถึงค่ำและหน้าร้อน เย็นแย่ลงเช้ามืดและหน้าหนาว/ฝน หนักแย่ลงเช้าและหลังอาหาร (ตื่นมาตัวบวมหนัก) เบาแย่ลงดึกถึงเช้ามืดและเมื่ออดนอนอดอาหาร แห้งแย่ลงปลายฤดูหนาว ในห้องแอร์ และเมื่ออดนอน ชุ่มแย่ลงในอากาศชื้นและหลังกินของมัน ของหวาน จังหวะนี้ตรงกับที่อายุรเวทวางเวลาของโทษะทั้งสามในรอบวันไว้ และตรงกับ chronobiology ของอุณหภูมิแกน คอร์ติซอล และการทำงานของระบบอัตโนมัติ
ตัวปรับ (modulator) — อะไรทำให้ดีขึ้น อะไรทำให้แย่ลง นี่คือ "การทดลอง" ที่ผู้ป่วยทำเองมาแล้วโดยไม่รู้ตัว ปวดข้อที่ดีขึ้นเมื่อประคบร้อนคือปวดขั้วเย็น ปวดที่ดีขึ้นเมื่อประคบเย็นคือปวดขั้วร้อน ปวดที่ดีขึ้นเมื่อนวดน้ำมันคือปวดขั้วแห้ง ปวดที่ดีขึ้นเมื่อเดินคือปวดขั้วหนัก ปวดที่ดีขึ้นเมื่อนอนนิ่งและอบอุ่นคือปวดขั้วเบา ตัวปรับตัวเดียวมีน้ำหนักเท่าอาการสามอย่าง
โครง OPQRST (Onset, Provocation/Palliation, Quality, Region, Severity, Time) มี P และ T อยู่แล้ว วงล้อเพียงขอให้ P ถูกถามอย่างเจาะจงในสามมิติ (ร้อน/เย็น · แห้ง/ชุ่ม · เคลื่อนไหว/นิ่ง) และ T ถูกถามสองอย่างแยกกัน คือ เวลาในรอบวัน-ปี (บอกทิศ) กับ ระยะเวลาที่เป็นมา (บอกชั้น) ภาคผนวก ค มีชุดคำถามที่จัดไว้ให้ถามได้ในสามนาที
ตัวชี้ทุกตัวในภาค ๒ กำกับด้วยดาวหนึ่งถึงสามดวง ความหมายของดาวคือ ความจำเพาะต่อทิศ ไม่ใช่ความรุนแรงของอาการ อาการที่รุนแรงแต่อยู่ได้หลายขั้ว (เช่น เหนื่อยล้า) ได้ดาวเดียว อาการที่เบาแต่แทบไม่พบในขั้วอื่น (เช่น อยากได้ผ้าห่มหนักทับตัว) ได้สามดาว
| น้ำหนัก | ความหมาย | ตัวอย่าง | คะแนน |
|---|---|---|---|
| ★★★ | จำเพาะสูง — พบในขั้วนี้เป็นหลัก แทบไม่พบในขั้วตรงข้าม เป็นสิ่งที่ผู้ป่วยสามคนถามแล้วตอบตรงกัน | ชอบน้ำเย็นจัดแม้ในหน้าหนาว (ร้อน) · มือเท้าเย็นตลอดปีจนคนอื่นทัก (เย็น) · ปัสสาวะสีเข้มและถ่ายเป็นเม็ดแข็งเป็นประจำ (แห้ง) · ตื่นเช้ามาหน้าและมือบวมทุกวัน (หนัก) · ใจสั่นและมือสั่นเมื่ออดอาหารมื้อเดียว (เบา) · ผิวมันและมีกลิ่นตัวแม้อาบน้ำวันละสองครั้ง (ชุ่ม) | ๓ |
| ★★ | สนับสนุน — พบบ่อยในขั้วนี้ พบได้บ้างในขั้วข้างเคียง แต่ไม่พบในขั้วตรงข้าม | หน้าแดงง่าย (ร้อน) · ง่วงหลังอาหารทุกมื้อ (หนัก/เย็น) · ผิวแห้งคัน (แห้ง) · เสมหะขาวมากตอนเช้า (หนัก/ชุ่ม) | ๒ |
| ★ | อ่อน — สอดคล้องกับขั้วนี้ แต่พบได้ในหลายขั้ว ใช้เป็นเสียงประกอบ ไม่ใช่เสียงตัดสิน | เหนื่อยล้า · นอนไม่หลับ · ปวดหัว · ท้องอืด · น้ำหนักเปลี่ยน | ๑ |
กฎข้อ ๑ — นับแยกขั้ว ไม่หักลบ ให้คะแนนแต่ละขั้วแยกกันทั้งหกช่อง ห้ามเอาร้อนลบเย็น เพราะการที่ผู้ป่วยมีคะแนนสูงทั้งร้อนและเย็นพร้อมกันไม่ใช่ความผิดพลาดของการวัด แต่เป็นข้อมูล (ดูบทที่ ๔ และบทไฟลอย) ผลลัพธ์ที่ต้องการไม่ใช่ตัวเลขเดียว แต่เป็น รูปร่าง ของคะแนนหกช่อง
กฎข้อ ๒ — ความสอดคล้องข้ามชั้นมีค่ามากกว่าจำนวน ตัวชี้สามดาวจากประวัติหนึ่งตัว บวกตัวชี้สามดาวจากการตรวจร่างกายหนึ่งตัว บวกผลเลือดที่ชี้ทิศเดียวกันหนึ่งค่า (๙ คะแนนจากสามชั้น) น่าเชื่อกว่าอาการหนึ่งดาวเก้าอย่างจากประวัติล้วน (๙ คะแนนจากชั้นเดียว) มาก แผ่นนับคะแนนจึงแยกแถวตามชั้น และให้ผู้รักษาดูว่าคะแนนของขั้วที่นำมา "กระจายลงหลายชั้น" หรือ "กองอยู่ชั้นเดียว" ขั้วที่มีคะแนนจากอย่างน้อยสามในสี่ชั้นเรียกว่า ขั้วที่ยืนยันแล้ว
กฎข้อ ๓ — ตัวปรับและความชอบให้คูณสอง เมื่อตัวชี้เป็นชนิดตัวปรับ (ดีขึ้น/แย่ลงด้วยอะไร) หรือความชอบ (ชอบ/ไม่ชอบอะไร) ให้นับคะแนนเป็นสองเท่า ด้วยเหตุผลที่อธิบายในบทที่ ๒ ในแผ่นนับคะแนนจึงมีแถวแยกสำหรับสองชนิดนี้
กฎข้อ ๔ — ผลตรวจที่ผิดปกติชัดเจนตามเกณฑ์ทางการแพทย์ ให้ ๓ คะแนนและถือเป็นชั้นที่ ๔ เสมอ; ผลที่อยู่ในช่วงปกติแต่เอียง (high-normal / low-normal) ให้ ๑ คะแนน เช่น TSH ๑๒ (สูงชัดเจน) ให้เย็น ๓ คะแนน แต่ TSH ๔.๒ (ขอบบน) ให้เย็น ๑ คะแนน กฎนี้ทำให้ผลเลือดไม่ครอบงำการประเมินเมื่อมันแค่ "เอียงนิดหน่อย" แต่มีน้ำหนักเต็มเมื่อมันผิดปกติจริง
กฎข้อ ๕ — ยิ่งขั้วกระจาย ยิ่งลดน้ำหนักการตัดสิน ถ้าคะแนนสูงในสี่ขั้วขึ้นไปโดยไม่มีขั้วใดนำชัด (ขั้วที่หนึ่งไม่ถึงหนึ่งเท่าครึ่งของขั้วที่สอง) ให้ถือว่า "ยังอ่านทิศไม่ได้" และกลับไปทำสองอย่าง: แยกชั้นเวลา (อาการไหนอยู่ตลอด อาการไหนมาแล้วไป — เพราะการกระจายมักเกิดจากหลายชั้นทับกัน) และเก็บหลักฐานชั้น ๓–๔ เพิ่ม การกระจายไม่ใช่ความล้มเหลว แต่เป็นสัญญาณว่าผู้ป่วยรายนี้มีกำลังต้านทาน (บาละ) ต่ำและมีหลายชั้นทับกัน ซึ่งตรงกับกฎ "ยิ่งหมุดเยอะ ยิ่งต้องเบามือ"
รวมคะแนนถ่วงน้ำหนักทั้งหมดของแต่ละขั้ว (คะแนนดิบ × ๒ สำหรับแถวตัวปรับ/ความชอบ) แล้วดู: ขั้วนำ = ขั้วที่คะแนนสูงสุด และสูงกว่าขั้วที่สองอย่างน้อยหนึ่งเท่าครึ่ง หรือสูงกว่า ๖ คะแนนขึ้นไป · ขั้วรอง = ขั้วที่สองถ้ามีคะแนนอย่างน้อยครึ่งหนึ่งของขั้วนำ · ขั้วนำที่มีคะแนนจาก ๓ ใน ๔ ชั้นเรียกว่า ยืนยันแล้ว ถ้าไม่ครบให้บันทึกว่า "สงสัย" และนัดเก็บหลักฐานเพิ่ม · ตำแหน่งบนวงล้อ = ขั้วนำ ถ้าขั้วรองอยู่ติดกัน (๖๐°) ให้ปักหมุดระหว่างสองขั้ว ถ้าขั้วรองอยู่ตรงข้าม (๑๘๐°) ให้ใช้กฎการอ่านในบทที่ ๔
ผู้ป่วยจริงไม่ค่อยมาแบบ "ร้อนล้วน" กรณีที่ท้าทายคือกรณีที่คะแนนขึ้นสองขั้วที่ควรจะตรงข้ามกัน ต่อไปนี้คือรูปแบบที่พบบ่อยและวิธีอ่านที่ทีมควรใช้ให้ตรงกัน
ถ้าร้อนอยู่ครึ่งบน (หน้าแดง ร้อนวูบที่หน้าอกขึ้นไป ปากแห้งตอนกลางคืน ตาแห้งแสบ) และเย็นอยู่ครึ่งล่าง (เท้าเย็น ปวดเอวตื้อ ปัสสาวะกลางคืน) และร้อนแสดงตัวช่วงบ่ายถึงกลางคืน → นี่คือ ไฟลอยบนน้ำพร่อง ไม่ใช่ร้อนและไม่ใช่เย็น ให้ใช้บทที่ ๑๒ ถ้าร้อนเย็นสลับกันเป็นพัก ๆ ไม่มีรูปแบบบน-ล่าง มักเป็น เบา (ระบบอัตโนมัติแกว่ง) ถ้าเย็นทั้งตัวแต่มีจุดร้อนเฉพาะที่ (ข้อหนึ่งข้อบวมแดง; ผื่นแดงบนผิวซีดเย็น) ให้อ่านทั้งตัวเป็นเย็น และจุดร้อนเป็นอาการเฉพาะที่ซึ่งอาจต้องวินิจฉัยโรคแยก
ตำราสามคู่พลังงานอธิบายไว้ว่าแห้ง (น้ำน้อย) กับหนัก (น้ำและมวลสะสม) แทบไม่อยู่ในวังวนเดียวกัน เมื่อคะแนนขึ้นทั้งสองขั้ว ให้สงสัยสามอย่างตามลำดับ (๑) สองชั้น: ธาตุประจำตัวหนัก แต่ชั้นนอกแห้งจากสิ่งกระตุ้นระยะสั้น (ยาขับปัสสาวะ ท้องเสีย อากาศ) หรือกลับกัน — ให้แยกด้วยคำถามเวลา (๒) แห้งเฉพาะที่บนภูมิประเทศหนัก: ผิวแห้งของภาวะไทรอยด์ต่ำไม่ได้มาจากน้ำน้อย แต่มาจากเผาผลาญต่ำ (ต่อมเหงื่อและไขมันทำงานน้อย) ให้อ่านทั้งร่างเป็นเย็น–หนัก และไม่ให้คะแนนแห้ง (๓) น้ำอยู่ผิดที่: บวมขาแต่ปากแห้งกระหาย เช่นในภาวะอัลบูมินต่ำหรือหัวใจล้มเหลว — น้ำอยู่นอกหลอดเลือดมาก (หนัก) แต่ในหลอดเลือดน้อย (แห้ง) กรณีนี้เป็นธงแดงและต้องส่งต่อก่อน
ฝั่งเย็นของวงล้อมีสองทางแยก: เย็น-ชื้น (วังวนอามะ: ไฟมอด → น้ำคั่ง) และเย็น-แห้ง (วังวนเปราะบาง: มวลกล้ามเนื้อลด → ผลิตความร้อนไม่พอ → ย่อยอ่อน กินได้น้อย → มวลและน้ำยิ่งลด) เมื่อคะแนนเย็นและแห้งขึ้นพร้อมกัน และหนักไม่ขึ้น (ไม่บวม กดหน้าแข้งไม่บุ๋ม BIA ECW/TBW ไม่สูง) ให้อ่านเป็นวังวนเปราะบาง ไม่ใช่เย็นล้วนและไม่ใช่แห้งล้วน เพราะทิศการดูแลต่างจากทั้งสอง — เย็นล้วนอุ่นด้วยเผ็ดร้อนได้ แห้งล้วนเติมชุ่มมันได้เต็มที่ แต่คนกลุ่มนี้รับได้เฉพาะ อุ่น-ชุ่ม-โปรตีน ย่อยง่าย ปริมาณน้อย บ่อยครั้ง ร่วมกับการต้านแรงเบา ๆ เผ็ดร้อนเผาน้ำที่เหลือน้อย ชุ่มหนักย่อยไม่ไหว การระบายทุกชนิดต้องห้าม เป็นภาวะที่ต้องเบามือที่สุดในระบบ พบมากในผู้สูงอายุ ผู้ป่วยหลังป่วยนาน หลังเคมีบำบัด และผู้ที่กินไม่พอ · เกณฑ์ตัดสินบนแผ่นนับคะแนนอยู่ในบทที่ ๗.๗ก และคู่มือนิยามปฏิบัติการ กฎ ๓ก
ผู้ป่วยที่มีน้ำมูก เสมหะ ตกขาว มาก (ชุ่มที่ช่องทาง) แต่ผิวแห้ง ตาแห้ง ท้องผูก (แห้งที่เนื้อเยื่อ) พบได้จริงและไม่ขัดกัน ในภาษาการแพทย์แผนจีนคือ "ความชื้นอุดกั้นทำให้น้ำไปเลี้ยงไม่ถึง" ในภาษาสรีรวิทยาคือของเหลวถูกดึงไปยังจุดอักเสบและสารคัดหลั่ง ให้อ่านตามชั้นเวลา: มักชุ่มเป็นชั้นนอก (ติดเชื้อ ภูมิแพ้กำเริบ) บนแห้งที่เป็นชั้นกลาง
ตัวหนัก เฉื่อย บวม แต่ใจสั่น นอนไม่หลับ กระวนกระวาย — พบบ่อยมากในผู้ป่วยอ้วนที่เครียดเรื้อรัง หรือผู้ป่วยไทรอยด์ต่ำที่ได้ยาเกิน ตำราสามคู่พลังงานอธิบายว่าหนัก–เบาเป็นสองระบบซ้อนกัน (มวล และระบบประสาทอัตโนมัติ) ให้บันทึกแยกสองบรรทัดในแผ่นนับคะแนน: เบา-หนักทางกาย (มวล น้ำ การเคลื่อนไหว) กับ เบา-หนักทางประสาทและใจ (ความไว ความเร็วคิด การนอน) แล้วปักหมุดสองหมุดถ้าจำเป็น ในการดูแล ชั้นที่เป็นมานานกว่ากำหนดข้อห้าม ชั้นที่เพิ่งมากำหนดก้าวแรก
ผู้ป่วยเล่าว่าร้อน แต่ชีพจรช้าและ TSH ปกติ → ถามยา (beta-blocker ทำให้ชีพจรช้าทั้งที่ร้อน) ผู้ป่วยเล่าว่าเย็นเหนื่อย แต่ CRP สูง → การอักเสบเรื้อรังทำให้เกิดภาวะเหนื่อยแบบ "ไฟมอด" ทั้งที่มีไฟอักเสบอยู่ลึก นี่คือกรณีที่ต้องอ่านเป็น ร้อนที่ซ่อนอยู่ใต้เย็น และผลเลือดคือหลักฐานชิ้นเดียวที่จับได้ บทที่ ๑๖ (ยาที่รบกวน) รวบรวมกรณีเหล่านี้ไว้
เมื่ออ่านไม่ขาดระหว่างขั้ว "พร่อง" (เย็น แห้ง เบา-อ่อนแรง) กับขั้ว "เกิน" (ร้อน ชุ่ม หนัก) ให้ถือพร่องมาก่อนเกิน เพราะการรักษาภาวะเกินด้วยการระบายในคนที่แท้จริงพร่อง ทำอันตรายได้มากกว่าการบำรุงคนที่แท้จริงเกิน ในภาษาการแพทย์แผนปัจจุบัน: ก่อนจะจำกัดอาหาร ให้ยาระบาย หรือทำให้เหงื่อออก ต้องแน่ใจว่าผู้ป่วยไม่ได้ขาดน้ำ ขาดสารอาหาร หรือมี reserve ต่ำ
ระบบวงล้อทำงานบนสมมติฐานว่าผู้ป่วยอยู่ในภาวะที่การปรับอาหาร อุณหภูมิ การเคลื่อนไหว จังหวะชีวิต และสมุนไพรพื้นบ้าน จะเปลี่ยนภูมิประเทศได้ทันเวลา อาการต่อไปนี้อยู่นอกสมมติฐานนั้น เมื่อพบให้บันทึกวงล้อได้ (เพื่อประกอบการดูแลภายหลัง) แต่ ต้องส่งต่อหรือวินิจฉัยตามการแพทย์แผนปัจจุบันก่อน และห้ามให้การดูแลตามวงล้อเป็นการรักษาหลัก
| กลุ่ม | อาการ/สิ่งตรวจพบ | ทำไมวงล้อไม่พอ |
|---|---|---|
| น้ำหนักและการกิน | น้ำหนักลด > ๕% ใน ๖ เดือนโดยไม่ตั้งใจ · กลืนลำบาก · อาเจียนซ้ำ · เบื่ออาหารร่วมกับซีด | มะเร็ง วัณโรค ไทรอยด์เป็นพิษรุนแรง โรคทางเดินอาหารเรื้อรัง |
| เลือด | ถ่ายดำ/ถ่ายเป็นเลือด · ไอเป็นเลือด · เลือดออกทางช่องคลอดหลังหมดประจำเดือน · ปัสสาวะเป็นเลือด · จ้ำเลือดโดยไม่มีสาเหตุ | ต้องหาแหล่งเลือดออกก่อนเสมอ "ร้อนทำให้เลือดออก" เป็นการอ่านทิศ ไม่ใช่การวินิจฉัย |
| หัวใจและหลอดเลือด | เจ็บแน่นหน้าอกเมื่อออกแรง · หายใจลำบากเมื่อนอนราบ · บวมขาสองข้างที่เพิ่มเร็ว · ใจสั่นร่วมกับเป็นลม · ความดัน ≥ ๑๘๐/๑๑๐ | หัวใจล้มเหลว หลอดเลือดหัวใจ หัวใจเต้นผิดจังหวะ — "หนัก" หรือ "เบา" ที่มีสาเหตุเชิงโครงสร้าง |
| ระบบประสาท | อ่อนแรงครึ่งซีก · พูดไม่ชัดเฉียบพลัน · ปวดหัวรุนแรงที่สุดในชีวิต · ชัก · สับสนใหม่ · ปวดหัวร่วมกับไข้และคอแข็ง | โรคหลอดเลือดสมอง ติดเชื้อระบบประสาท — "ลม" ในศาสตร์ดั้งเดิมครอบคลุมกรณีเหล่านี้ แต่ต้องรักษาตามแผนปัจจุบันภายในชั่วโมง |
| ไข้และการอักเสบ | ไข้ > ๓๘.๕ °C เกิน ๓ วัน · ไข้ร่วมกับผื่นจ้ำ · ข้อบวมแดงร้อนข้อเดียวเฉียบพลัน · เหงื่อออกกลางคืนร่วมกับน้ำหนักลด | ติดเชื้อรุนแรง ข้ออักเสบติดเชื้อ วัณโรค มะเร็งต่อมน้ำเหลือง — "ร้อน" ทุกกรณี แต่ต้องรู้ว่าร้อนจากอะไร |
| ต่อมไร้ท่อและเมแทบอลิก | กระหายน้ำและปัสสาวะมากผิดปกติ (> ๓ ลิตร/วัน) · น้ำตาลปลายนิ้ว > ๒๕๐ หรือ < ๖๐ · คอโต · ใจสั่นร่วมกับน้ำหนักลด · เหนื่อยง่ายร่วมกับผิวคล้ำขึ้นทั้งตัว | เบาหวานที่ควบคุมไม่ได้ ไทรอยด์เป็นพิษ ต่อมหมวกไตบกพร่อง |
| ก้อนและอวัยวะ | ก้อนที่โตขึ้น · ตัวเหลืองตาเหลือง · ท้องโตขึ้นเร็ว · ต่อมน้ำเหลืองโตเกิน ๒ ซม. หรือเกิน ๔ สัปดาห์ | ต้องหาสาเหตุเชิงโครงสร้างก่อน |
| สุขภาพจิต | ความคิดทำร้ายตัวเอง · หูแว่ว ประสาทหลอน · ไม่นอนหลายวันแต่ไม่เหนื่อย · ซึมเศร้ารุนแรงจนไม่ทำกิจวัตร | ต้องได้รับการดูแลจากจิตแพทย์ — วงล้อใช้ประกอบได้ แต่ไม่ใช่การรักษาหลัก |
| กลุ่มเปราะบาง | หญิงตั้งครรภ์ · เด็กเล็ก · ผู้สูงอายุที่หกล้มหรือสับสน · ผู้ป่วยโรคไต ตับ หัวใจ ที่รักษาอยู่ · ผู้กินยาหลายขนาน | การปรับอาหารและสมุนไพรตามวงล้อต้องประสานกับแพทย์ผู้รักษาโรคประจำตัวเสมอ |
ผู้รักษาควรผ่านตารางนี้ให้เสร็จ ก่อน เปิดแผ่นนับคะแนน จึงมีช่อง "ผ่านธงแดงแล้ว ☐" ไว้ที่หัวแผ่น การข้ามช่องนี้คือความผิดพลาดที่ร้ายแรงที่สุดที่ระบบนี้จะทำได้ และเป็นข้อเดียวที่ทีมเพลินไพรควรตกลงกันว่า "ไม่มีข้อยกเว้น"
ทุกบทใช้โครงเดียวกันแปดหัวข้อ: กลไก · ประวัติ (ห้ามิติ + ความชอบ/จังหวะ/ตัวปรับ) · ตรวจตามศาสตร์ดั้งเดิม · วัดข้างเตียง · ห้องปฏิบัติการ · โรคที่มักแสดงขั้วนี้ · อ่านผิดได้อย่างไร · ในสามศาสตร์ ดาวกำกับความจำเพาะต่อทิศ ไม่ใช่ความรุนแรง · ภาพรวมเทียบหกขั้วทีละหมวด (ลิ้น ชีพจร สิ่งที่เห็น ขับถ่าย ฯลฯ) อยู่ในภาคผนวก จ
ภาพจำ: เครื่องยนต์เร่งรอบ ความร้อนออกมามากกว่างานที่ทำ ผู้ป่วยแสวงหาความเย็นและถูกกระตุ้นง่าย
ร้อนในความหมายของวงล้อคือภาวะที่การผลิตความร้อนและการทำงานของระบบเร่ง (catabolic / pro-inflammatory / sympathetic) สูงกว่าความสามารถในการระบายและความต้องการของร่างกาย ในทางสรีรวิทยามีสามแหล่งใหญ่ที่ให้ภาพเดียวกัน: ฮอร์โมนเร่งเผาผลาญ (ไทรอยด์ คาเทโคลามีน คอร์ติซอลระยะแรก) การอักเสบ (ไซโตไคน์ IL-1, IL-6, TNF ทำให้ไฮโปทาลามัสตั้งจุดควบคุมอุณหภูมิสูงขึ้น หลอดเลือดขยาย เนื้อเยื่อร้อนแดง) และ สิ่งแวดล้อม-พฤติกรรม (อาหารรสร้อน แอลกอฮอล์ อดนอน อากาศร้อน การออกกำลังเกิน) ทั้งสามแหล่งอ่านเป็นร้อนเหมือนกันบนวงล้อ แต่การรักษาทางการแพทย์ต่างกัน — ผู้รักษาต้องแยกแหล่งด้วยชั้น ๔ เสมอเมื่อคะแนนร้อนสูง
| มิติ | อาการที่ผู้ป่วยเล่า | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| 🦴 โครงสร้าง | ผิวหนังแดง ร้อน ผื่นแดงคันที่แย่ลงเมื่ออุ่น ลมพิษ สิวอักเสบเป็นหนองแดง | ★★ |
| แผลร้อนใน เหงือกบวมแดง เลือดออกตามไรฟัน ริดสีดวงเลือดออกสด กำเดาไหลง่าย | ★★ | |
| ข้ออักเสบบวมแดงร้อน (โดยเฉพาะเป็นพัก ๆ) ปวดแบบตุบ ๆ ตามชีพจร | ★★ | |
| 🧬 พลังชีวิต | หิวบ่อย กินจุแต่น้ำหนักไม่ขึ้นหรือลด · แสบร้อนกลางอก กรดไหลย้อน ปากขม ลมหายใจร้อน | ★★ |
| ปัสสาวะสีเหลืองเข้ม ปริมาณน้อย แสบขัด · อุจจาระแข็งเป็นก้อนเล็ก หรือถ่ายเหลวแสบร้อนกลิ่นแรง | ★★ | |
| ประจำเดือนมามาก มาเร็วกว่ารอบ สีแดงสด · ตกขาวสีเหลือง คัน · ความต้องการทางเพศสูงผิดปกติ | ★★ | |
| เหงื่อออกมากแม้ไม่ได้ออกแรง ตัวร้อนตอนกลางคืนจนต้องเตะผ้าห่ม | ★★★ | |
| 💨 ไหลเวียน | หน้าแดง ตาแดง ร้อนวูบวาบ ใจเต้นแรงรู้สึกได้ ความดันสูงร่วมกับหน้าแดง | ★★ |
| ปวดหัวตุบ ๆ ที่แย่ลงในที่ร้อน แสงจ้า หรือหลังดื่มแอลกอฮอล์ | ★★ | |
| 🧠 สมอง | หลับยาก ตื่นตี ๒–๓ แล้วร้อน · ฝันร้าย ฝันรุนแรง · ตื่นเช้ากว่าปกติโดยไม่ง่วง | ★★ |
| สมาธิสั้นเพราะกระวนกระวาย (ไม่ใช่เพราะเบลอ) · ไวต่อแสงและเสียงแบบรำคาญ | ★ | |
| 💚 จิตใจ | หงุดหงิดง่าย โกรธเร็ว ใจร้อน วิจารณ์คนอื่น อดทนรอไม่ได้ | ★★ |
| ต้องการเอาชนะ แข่งขัน ทำอะไรก็ต้องเสร็จเดี๋ยวนี้ | ★ |
| ชอบน้ำเย็น น้ำแข็ง ห้องแอร์ พัดลมจ่อ อาบน้ำเย็น แม้ในหน้าหนาว | ★★★ |
| ทนร้อนไม่ได้ ออกแดดแล้วอาการกำเริบ; หลีกเลี่ยงของเผ็ด ของทอด แอลกอฮอล์ เพราะรู้ว่าจะแย่ | ★★★ |
| อาการแย่ลงช่วงบ่ายถึงหัวค่ำ และในฤดูร้อน; ดีขึ้นช่วงเช้าและปลายฝน | ★★ |
| อาการดีขึ้นด้วยของเย็น น้ำเย็น ประคบเย็น ผลไม้ฉ่ำน้ำ การพัก การอยู่ในที่เย็น | ★★★ |
| อาการแย่ลงหลังอดนอน หลังโกรธ หลังออกกำลังหนัก | ★★ |
| ดูที่ | สิ่งที่พบในขั้วร้อน | ที่มาของความรู้ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| สีหน้า ผิว | หน้าแดงทั่ว โดยเฉพาะแก้มและจมูก ผิวอุ่นเมื่อสัมผัส อาจชื้นเหงื่อ ผิวเป็นจุดแดง ผื่นแดง เส้นเลือดฝอยขยาย | ทั้งสามศาสตร์ | ★★ |
| ตา | ตาขาวมีเส้นเลือดแดง ขอบตาแดง ตาแห้งแสบ แววตาคม จ้อง | อายุรเวท (ทฤกษ์) · จีน | ★★ |
| ลิ้น | ตัวลิ้นแดง ปลายลิ้นแดงเข้มหรือมีจุดแดง ฝ้าเหลือง (ร้อนแกร่ง) หรือฝ้าเหลืองแห้ง (ร้อน–แห้ง) | จีน (舌診) | ★★★ |
| ชีพจร | เร็ว (> ๙๐/นาที ขณะพัก) แรง เต็ม กว้าง มาถึงนิ้วอย่างพุ่ง — จีนเรียก 数 shuò (เร็ว) 洪 hóng (ท่วมท้น); อายุรเวทเปรียบชีพจรปิตตะกับกบกระโดด (มัณฑูกคติ) | จีน · อายุรเวท (นาที) | ★★★ |
| ปาก ริมฝีปาก | ริมฝีปากแดงแห้ง ปากมีกลิ่น แผลร้อนใน เหงือกแดง ลมหายใจร้อน | ทั้งสามศาสตร์ | ★★ |
| มือ เท้า | ฝ่ามืออุ่นถึงร้อน อาจชื้น ฝ่ามือแดง (ต้องแยกจากตับ) | จีน (五心烦热 ร้อนห้าจุด = ไฟลอย) | ★★ |
| เสียง กลิ่น | เสียงดัง พูดเร็ว กลิ่นตัวและลมหายใจแรง กลิ่นเปรี้ยว-เหม็นเขียว | อายุรเวท (ศัพทะ) | ★ |
| อุจจาระ ปัสสาวะ | ปัสสาวะเหลืองเข้มถึงส้ม ปริมาณน้อย · อุจจาระแข็งแห้งหรือเหลวกลิ่นแรง แสบทวาร | อายุรเวท (มูตร มละ) · ไทย | ★★ |
| ท้อง | กดเจ็บใต้ลิ้นปี่ (กระเพาะ) ท้องอุ่นเมื่อวางมือ | จีน (腹診) · ไทย (ตรวจท้อง) | ★ |
| ท่าทาง | นั่งไม่นิ่ง ถอดเสื้อคลุม พัดตัวเอง ขอน้ำเย็นตั้งแต่เข้าห้อง | สังเกตทั่วไป | ★★ |
| วัด | ค่าที่ชี้ร้อน | หมายเหตุสำหรับแพทย์ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| อุณหภูมิกาย | ปลายบนของช่วงปกติ (๓๗.๒–๓๗.๘ °C) โดยไม่มีการติดเชื้อ; ไข้ต่ำ ๆ ตอนบ่าย | ไข้ ≥ ๓๘.๕ ต้องหาสาเหตุก่อน อุณหภูมิที่วัดตอนเช้าเทียบตอนบ่ายมีประโยชน์กว่าค่าเดียว | ★★ |
| อัตราชีพจรขณะพัก | > ๘๕/นาที (นั่งพัก ๕ นาที ไม่มีกาแฟ) ; > ๑๐๐ = ชัดเจน | แยกจากภาวะซีด ขาดน้ำ (เบา/แห้ง) ด้วยความดันเมื่อลุกยืน | ★★ |
| ความดันโลหิต | สูง ร่วมกับหน้าแดงและชีพจรเร็ว (ความดันสูงชนิด hyperdynamic) | ความดันสูงในคนอ้วน ชีพจรช้า บวม — อ่านเป็นหนัก ไม่ใช่ร้อน | ★ |
| อัตราหายใจ | > ๑๘/นาที ขณะพัก หายใจร้อน | ★ | |
| ผิว | อุ่น แดง ชื้นเหงื่อ (ร้อน–ชุ่ม) หรืออุ่นแห้ง (ร้อน–แห้ง) capillary refill เร็ว < ๑ วินาที | ★★ | |
| น้ำหนัก | BMI ปกติถึงต่ำ ทั้งที่กินมาก; น้ำหนักลดใน ๓–๖ เดือนล่าสุด | น้ำหนักลด > ๕% โดยไม่ตั้งใจ = ธงแดง | ★★ |
| BIA | มวลกล้ามเนื้อและอัตราเผาผลาญพื้นฐาน (BMR) ที่เครื่องประมาณค่อนข้างสูงเทียบกับอายุ-เพศ | BMR จาก BIA เป็นค่าประมาณจากสมการ ใช้เปรียบเทียบในคนเดียวกันตามเวลาได้ดีกว่าเทียบเกณฑ์ | ★ |
| การตรวจ | ผลที่อ่านเป็นร้อน | ความหมายทางการแพทย์ · สิ่งที่ต้องทำ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| TSH, FT4, FT3 | TSH ต่ำกว่าเกณฑ์ FT4/FT3 สูง | ไทรอยด์เป็นพิษ (Graves, toxic nodule, thyroiditis ระยะแรก) — ร้อน+เบา+แห้ง(ระยะหลัง) ต้องรักษาตามแผนปัจจุบัน; subclinical (TSH ต่ำ FT4 ปกติ) ให้ ๑ คะแนน | ★★★ |
| CBC | WBC สูง neutrophil เด่น; Hb/Hct สูง (polycythemia จากขาดน้ำหรือโรคเลือด) | ติดเชื้อ/อักเสบเฉียบพลัน; Hct สูงร่วมกับปัสสาวะเข้ม = ร้อน–แห้ง | ★★ |
| CRP, ESR, hs-CRP | สูงกว่าเกณฑ์ | การอักเสบเป็นแหล่งร้อนที่ "วัดได้" ชัดที่สุด; hs-CRP สูงเล็กน้อยเรื้อรัง (๓–๑๐ mg/L) ร่วมกับอ้วน อ่านเป็นร้อนซ่อนใต้ชุ่ม/หนัก | ★★★ |
| Uric acid | สูง โดยเฉพาะขณะข้ออักเสบกำเริบ | เกาต์กำเริบ = ร้อน–ชุ่ม เฉียบพลัน; ยูริกสูงเรื้อรังไม่มีอาการ = ชุ่ม/หนัก | ★ |
| AST, ALT, GGT | สูง ร่วมกับตาเหลือง ปากขม | ตับอักเสบ (ไวรัส แอลกอฮอล์ ยา) = ร้อน–ชุ่ม; ต้องหาสาเหตุ | ★★ |
| FBS, HbA1c | สูง ร่วมกับหิวบ่อย กระหาย ปัสสาวะมาก น้ำหนักลด | เบาหวานที่ควบคุมไม่ได้ในระยะ "เผาผลาญ" = ร้อน–แห้ง; เบาหวานในคนอ้วนไม่มีอาการ = ชุ่ม–หนัก (ดูบทที่ ๑๔) | ★★ |
| Urinalysis | สีเข้ม ความถ่วงจำเพาะ > ๑.๐๒๕, มี WBC/nitrite (ติดเชื้อ) หรือ RBC | ทางเดินปัสสาวะอักเสบ = ร้อน–ชุ่ม; เลือดในปัสสาวะ = ธงแดง | ★★ |
| Cortisol (เช้า/ค่ำ), DHEA-S | คอร์ติซอลตอนค่ำสูง จังหวะแบน | เครียดเรื้อรังระยะแรก (hyperarousal) = ร้อน–เบา; ระยะหลังคอร์ติซอลต่ำ = เย็น | ★ |
| Estradiol, FSH (สตรี ๔๐+) | FSH สูง estradiol ต่ำ ร่วมกับร้อนวูบวาบ | วัยหมดประจำเดือน = ไฟลอยบนน้ำพร่อง ไม่ใช่ร้อนล้วน (บทที่ ๑๒) | ★★ |
| ECG / Holter | sinus tachycardia; หัวใจเต้นเร็วผิดจังหวะ | ร้อน–เบา; ต้องประเมินหัวใจก่อน | ★★ |
| HRV (RMSSD, HF) | ต่ำ ร่วมกับชีพจรพักสูง (sympathetic predominance) | เป็นตัวชี้เชิงวิจัย เกณฑ์ยังไม่เป็นมาตรฐาน — ใช้เทียบในคนเดียวกัน | ★ |
| Autoimmune panel (ANA, RF, anti-CCP, HLA-B27) | บวก ร่วมกับข้ออักเสบ ผื่น | โรคภูมิต้านตนเอง = ร้อนเรื้อรังที่มี "ไฟ" อยู่ในระบบภูมิคุ้มกัน มักผสมแห้ง (Sjögren) หรือชุ่ม (ข้อบวมน้ำ) | ★★ |
| โรค/ภาวะ | ลักษณะที่ทำให้อ่านเป็นร้อน | ขั้วร่วมที่พบบ่อย |
|---|---|---|
| ไทรอยด์เป็นพิษ | เผาผลาญสูง ทนร้อนไม่ได้ เหงื่อ ใจสั่น น้ำหนักลด หิว ถ่ายบ่อย | เบา (สั่น ใจสั่น) → แห้ง (ระยะหลัง) |
| การติดเชื้อเฉียบพลัน / ไข้ | ไซโตไคน์ตั้งจุดควบคุมอุณหภูมิใหม่ | แห้ง (เสียน้ำ) หรือชุ่ม (มีหนอง เสมหะเหลือง) |
| กระเพาะอักเสบ กรดไหลย้อน แผลเพปติก | แสบร้อน ปากขม แย่ลงด้วยเผ็ด กาแฟ แอลกอฮอล์ | แห้ง (ท้องผูก) หรือเบา (เครียด) |
| ความดันโลหิตสูงชนิด hyperdynamic (คนหนุ่มสาว หน้าแดง ชีพจรเร็ว) | sympathetic drive สูง | เบา |
| ผิวหนังอักเสบชนิดแดงร้อน: ลมพิษ สิวอักเสบ โรซาเซีย สะเก็ดเงินระยะกำเริบ | หลอดเลือดขยาย แดง ร้อน คัน แย่ลงในที่ร้อน | ชุ่ม (เป็นหนอง) หรือแห้ง (สะเก็ด) |
| เกาต์กำเริบ · ข้ออักเสบรูมาตอยด์ระยะกำเริบ | ข้อบวมแดงร้อน CRP สูง | ชุ่ม |
| ไมเกรนชนิดปวดตุบ แย่ลงในที่ร้อนและแสง | หลอดเลือดขยาย | เบา (aura, ไวต่อสิ่งเร้า) |
| ประจำเดือนมามาก (menorrhagia) จากเยื่อบุหนา · เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ระยะปวดร้อน | เลือดสด มาก ปวดร้อน | ชุ่ม/หนัก (ก้อน) |
| นอนไม่หลับชนิดหลับยาก ร้อน กระสับกระส่าย · โรคอารมณ์ขั้วสูง (mania/hypomania) · วิตกกังวลชนิดร้อนรน | hyperarousal | เบา |
| ตับอักเสบ ถุงน้ำดีอักเสบ ทางเดินปัสสาวะอักเสบ | ร้อนร่วมกับของเหลว/สารคัดหลั่ง | ชุ่ม (น้ำเน่าเสียร้อน) |
| ภาวะร้อนจากพฤติกรรม: อดนอนเรื้อรัง แอลกอฮอล์ อาหารเผ็ดมัน สารกระตุ้น ทำงานกลางแดด | ไม่มีโรค แต่ภูมิประเทศเอียง — เป็นกลุ่มที่วงล้อช่วยได้มากที่สุด | แห้ง |
| ศาสตร์ | คำที่ใกล้ที่สุด | สิ่งที่ศาสตร์นั้นเน้นเป็นพิเศษ |
|---|---|---|
| แพทย์แผนไทย | ปิตตะ (ธาตุไฟ) กำเริบ; "ไฟธาตุกำเริบ" ทำให้ตัวร้อน ปากขม กระหาย | เชื่อมกับฤดู (คิมหันตฤดู) วัย (ปฐมวัย) และเวลา (กลางวัน); ใช้รสขม เย็น จืด เป็นยา |
| อายุรเวท | ปิตตะกำเริบ (pitta vṛddhi): uṣṇa (ร้อน) tīkṣṇa (คม) — ตัวร้อน หิวจัด ปัสสาวะเหลือง โกรธ | เชื่อมกับการย่อย (อัคนี) อย่างละเอียด: ไฟย่อยแรงเกิน (tīkṣṇāgni) ทำให้หิวแล้วอ่อนแรง |
| แพทย์แผนจีน | 热证 ร้อน; แยก 实热 ร้อนแกร่ง (ฝ้าเหลือง ชีพจรแรง) กับ 虚热 ร้อนพร่อง (ลิ้นแดงไม่มีฝ้า ชีพจรเล็กเร็ว = ไฟลอย) | ระบบลิ้น-ชีพจรละเอียดที่สุด และแยกแกร่ง/พร่อง ซึ่งตรงกับร้อน vs ไฟลอยของวงล้อพอดี |
ภาพจำ: เครื่องยนต์เดินรอบต่ำ ความร้อนไม่พอส่งไปปลายทาง ผู้ป่วยแสวงหาความอุ่นและทำทุกอย่างช้าลง
เย็นคือภาวะที่การผลิตความร้อนและกำลังขับเคลื่อน (anabolic drive, cardiac output, sympathetic tone, thyroid axis) ต่ำกว่าที่ร่างกายต้องการ ร่างกายตอบสนองด้วยการหดหลอดเลือดปลายทาง (มือเท้าเย็น ซีด) ลดกิจกรรม (ง่วง ช้า) และลดการย่อย (เบื่ออาหาร อืด ถ่ายเหลวมีเศษอาหาร) แหล่งใหญ่ในทางการแพทย์: ไทรอยด์ต่ำ ภาวะซีดและขาดสารอาหาร (ออกซิเจนและเชื้อเพลิงไม่พอผลิตความร้อน) ต่อมหมวกไตและแกน HPA ที่หมดกำลังหลังเครียดเรื้อรัง หัวใจส่งเลือดได้น้อย และ ภาวะซึมเศร้าชนิดเฉื่อย ในศาสตร์ดั้งเดิม เย็นเป็นภาวะที่ "พร่อง" เกือบเสมอ จึงต้องบำรุงมากกว่าระบาย และเป็นภาวะที่กฎ "พร่องมาก่อนเกิน" ปกป้อง
| มิติ | อาการที่ผู้ป่วยเล่า | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| 🦴 โครงสร้าง | ผิวซีด เย็น อาจคล้ำเขียวที่ปลายนิ้วในอากาศเย็น · ผมร่วง ผิวแห้งเพราะเผาผลาญต่ำ (ไม่ใช่ขาดน้ำ) | ★★ |
| ปวดเมื่อยตื้อ ๆ ที่ดีขึ้นเมื่ออุ่น แย่ลงในอากาศเย็นฝน · ข้อฝืดตอนเช้า เดินสักพักดีขึ้น | ★★ | |
| 🧬 พลังชีวิต | เบื่ออาหาร ไม่หิว กินได้น้อย ท้องอืดหลังกินของเย็น ผลไม้ นม | ★★ |
| ถ่ายเหลว นิ่ม มีเศษอาหารไม่ย่อย ถ่ายตอนเช้ามืด (จีน: 五更泻) · ไม่กระหายน้ำ หรือกระหายแต่ชอบน้ำอุ่น | ★★★ | |
| ปัสสาวะใส ปริมาณมาก บ่อย ลุกกลางคืน > ๒ ครั้ง · ประจำเดือนมาช้า สีจาง น้อย ปวดท้องประจำเดือนที่ดีขึ้นเมื่อประคบร้อน | ★★ | |
| ความต้องการทางเพศลด · มีบุตรยากร่วมกับตัวเย็น (จีน: มดลูกเย็น) | ★ | |
| 💨 ไหลเวียน | มือเท้าเย็นตลอดปีจนคนอื่นทัก ต้องใส่ถุงเท้านอน | ★★★ |
| หน้าซีดขาวหรือซีดเหลือง ริมฝีปากซีด · หน้ามืดเมื่อลุก (ต้องแยกกับเบา) | ★★ | |
| 🧠 สมอง | ง่วงมาก นอนนาน ตื่นยาก ไม่สดชื่น · คิดช้า ความจำสั้นแบบ "เบลอ" ไม่ใช่ฟุ้ง | ★★ |
| เสียงเบา พูดน้อย ไม่อยากคุย | ★ | |
| 💚 จิตใจ | เฉื่อย ไม่มีแรงจูงใจ ยอมง่าย กลัว ขี้หนาวทางใจ (ไม่กล้าเริ่ม) | ★★ |
| ซึมเศร้าชนิดนอนมาก กินมาก (atypical) หรือซึมเศร้าตามฤดู | ★★ |
| ชอบน้ำอุ่น อาหารร้อน ผ้าห่ม แดด ห้องไม่เปิดแอร์; ใส่เสื้อหนากว่าคนรอบข้าง | ★★★ |
| ทนเย็นไม่ได้ อยู่ห้องแอร์แล้วปวดเมื่อยหรือท้องเสีย; ผลไม้เย็น น้ำแข็ง ทำให้อืดหรือถ่าย | ★★★ |
| อาการแย่ลงเช้ามืด ฤดูหนาว ฤดูฝน วันที่ฟ้าครึ้ม; ดีขึ้นช่วงสายถึงบ่ายและฤดูร้อน | ★★ |
| อาการดีขึ้นด้วยของอุ่น ประคบร้อน ขิง พริกไทย การอาบแดด การเคลื่อนไหวเบา ๆ | ★★★ |
| อาการแย่ลงหลังอดอาหาร หลังเสียเลือด (ประจำเดือน) หลังคลอด หลังป่วยนาน | ★★ |
| ดูที่ | สิ่งที่พบในขั้วเย็น | ที่มาของความรู้ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| สีหน้า ผิว | ซีดขาวหรือซีดเหลืองหม่น ไม่มีเลือดฝาด ผิวเย็นเมื่อสัมผัส อาจชื้นเย็น (เย็น–หนัก) หรือแห้งเย็น | ทั้งสามศาสตร์ | ★★ |
| ตา | เยื่อบุตาซีด แววตาไม่มีประกาย ตาดูเหนื่อย | อายุรเวท · แผนปัจจุบัน (ซีด) | ★★ |
| ลิ้น | ตัวลิ้นซีด อวบ ชื้น อาจมีรอยฟัน ฝ้าขาวบางถึงหนา (ฝ้าขาวลื่น = เย็น–ชื้น) | จีน | ★★★ |
| ชีพจร | ช้า (< ๖๐/นาที) จม ต้องกดลึกจึงพบ อ่อน ไม่มีแรง — จีน 迟 chí (ช้า) 沉 chén (จม) 弱 ruò (อ่อน); อายุรเวทเปรียบชีพจรกผะกับหงส์ (หํสคติ) ช้า นุ่ม | จีน · อายุรเวท | ★★★ |
| ปาก | ริมฝีปากซีด น้ำลายใสมาก ไม่มีกลิ่น ไม่กระหาย | ★★ | |
| มือ เท้า | เย็นถึงข้อมือ ข้อเท้า ปลายนิ้วซีด เล็บซีด capillary refill > ๒ วินาที | ทั้งสามศาสตร์ | ★★★ |
| เสียง | เบา แหบ ช้า หยุดพักระหว่างประโยค | อายุรเวท | ★ |
| อุจจาระ ปัสสาวะ | ปัสสาวะใสเหมือนน้ำ ปริมาณมาก · อุจจาระนิ่มเหลว สีจาง มีเศษอาหาร ไม่มีกลิ่นแรง | อายุรเวท · ไทย | ★★★ |
| ท้อง | ท้องเย็นเมื่อวางมือ กดแล้วนุ่มไม่มีแรงต้าน ชอบให้กด (จีน: 喜按 พร่องชอบให้กด) | จีน | ★★ |
| ท่าทาง | ห่อตัว กอดอก ใส่เสื้อคลุมในห้องอุ่น เคลื่อนไหวช้า | ★★ |
| วัด | ค่าที่ชี้เย็น | หมายเหตุสำหรับแพทย์ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| อุณหภูมิกาย | < ๓๖.๓ °C ตอนเช้าอย่างสม่ำเสมอ; อุณหภูมิเช้าไม่ขึ้นตอนบ่าย | บันทึกอุณหภูมิเช้าติดต่อกัน ๗ วัน มีค่ากว่าวัดครั้งเดียว; ต่ำกว่า ๓๕.๕ = ส่งตรวจไทรอยด์ | ★★★ |
| อัตราชีพจรขณะพัก | < ๖๐/นาที ในคนที่ไม่ได้ออกกำลังกายเป็นประจำ | นักกีฬาชีพจรช้าเป็นปกติ; ยา beta-blocker | ★★ |
| ความดันโลหิต | ต่ำ (< ๑๐๐/๖๐) ร่วมกับเหนื่อย หน้ามืด | ความดันต่ำที่ลุกยืนแล้วตก ≥ ๒๐/๑๐ mmHg อ่านเป็นเบา/แห้งมากกว่า | ★★ |
| ผิว | เย็น ซีด capillary refill ช้า | ★★ | |
| น้ำหนัก | ขึ้นทั้งที่กินน้อย (เย็น–หนัก) หรือลดเพราะกินไม่ลง (เย็น–แห้ง/เบา) | ★ | |
| BIA | BMR ประมาณค่าต่ำกว่าเกณฑ์อายุ-เพศ; มวลกล้ามเนื้อต่ำ | ★ | |
| แรงบีบมือ ความเร็วเดิน | ต่ำกว่าเกณฑ์อายุ-เพศ (ชาย < ๒๘ กก. หญิง < ๑๘ กก.; เดิน < ๑.๐ ม./วินาที) | เกณฑ์ sarcopenia เอเชีย (AWGS 2019) — ใช้เมื่อผู้ป่วยอายุ ๖๐+ เป็นหลัก | ★★ |
| การตรวจ | ผลที่อ่านเป็นเย็น | ความหมายทางการแพทย์ · สิ่งที่ต้องทำ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| TSH, FT4 | TSH สูง FT4 ต่ำ (overt) หรือ TSH สูง FT4 ปกติ (subclinical) | ไทรอยด์ต่ำ — ขั้วเย็น–หนักที่ "วัดได้" ชัดที่สุด; overt ให้ ๓ คะแนน subclinical ๑ คะแนน; ตรวจ anti-TPO ถ้าสงสัย Hashimoto | ★★★ |
| CBC, ferritin, B12, folate | Hb ต่ำ MCV ต่ำ (ขาดเหล็ก) หรือสูง (B12/folate); ferritin < ๓๐ | ภาวะซีด = "เชื้อเพลิงไม่พอ" อ่านเป็นเย็น–เบา; ต้องหาสาเหตุ (เสียเลือด ดูดซึม อาหาร) | ★★★ |
| Albumin, prealbumin, total protein | ต่ำ | ขาดสารอาหาร ตับ ไต — เย็นที่มีเหตุเชิงโครงสร้าง; ต่ำร่วมกับบวม = เย็น–หนัก และธงแดง | ★★ |
| FBS | ต่ำ (< ๗๐) หรือ reactive hypoglycemia ตามประวัติ | เย็น–เบา (หวิว มือสั่น เหงื่อเย็น) | ★ |
| Cortisol ๘ โมงเช้า, ACTH | คอร์ติซอลเช้าต่ำ | ต่อมหมวกไตบกพร่อง (ต้องยืนยันด้วย stimulation test) = เย็นรุนแรง ธงแดง; ค่าเช้าต่ำ-ปกติร่วมกับเหนื่อยเรื้อรัง = เย็นจาก HPA ที่ล้า | ★★ |
| Vitamin D (25-OH) | < ๒๐ ng/mL | สัมพันธ์กับปวดเมื่อย อ่อนแรง ซึมเศร้า — ตัวชี้อ่อน | ★ |
| Na, K | Na ต่ำเล็กน้อย ร่วมกับบวม/ดื่มน้ำมาก | เย็น–หนัก (น้ำเกินสัมพัทธ์); Na ต่ำมาก = ธงแดง | ★ |
| Lipid | LDL และ total cholesterol สูงในคนผอมเย็น | ไทรอยด์ต่ำทำให้ไขมันสูง — เมื่อพบไขมันสูงร่วมกับเย็นให้ตรวจ TSH | ★ |
| ECG, echocardiogram, NT-proBNP | sinus bradycardia; EF ต่ำ; BNP สูง | หัวใจล้มเหลว = เย็น–หนัก ที่ต้องรักษาตามแผนปัจจุบัน | ★★ |
| HRV | HRV ต่ำ ร่วมกับชีพจรช้า (low overall autonomic activity) | เชิงวิจัย | ★ |
| แบบประเมินซึมเศร้า (PHQ-9), CFS criteria | คะแนนสูง ชนิดเฉื่อย นอนมาก | ซึมเศร้าชนิดเฉื่อยและกลุ่มอาการเหนื่อยล้าเรื้อรังอ่านเป็นเย็น(–หนัก); ต้องดูแลตามแผนปัจจุบันร่วม | ★★ |
| โรค/ภาวะ | ลักษณะที่ทำให้อ่านเป็นเย็น | ขั้วร่วม |
|---|---|---|
| ไทรอยด์ต่ำ (Hashimoto, หลังผ่าตัด/ไอโอดีนรังสี) | เผาผลาญต่ำ ทนหนาวไม่ได้ ท้องผูก น้ำหนักขึ้น บวมหน้า ผิวแห้ง เสียงแหบ | หนัก (บวม myxedema) · ผิวแห้งเป็นแห้งเฉพาะที่ ไม่ให้คะแนนแห้ง |
| ภาวะซีดทุกสาเหตุ | ซีด เหนื่อย มือเท้าเย็น หน้ามืด ใจสั่นเมื่อออกแรง | เบา (ใจสั่น หวิว) |
| Raynaud · หลอดเลือดส่วนปลายหด | ปลายนิ้วซีดเขียวเมื่อเย็น | แห้ง (ถ้าเป็น scleroderma = ธงแดง) |
| กลุ่มอาการเหนื่อยล้าเรื้อรัง · ภาวะหลังติดเชื้อไวรัส (post-viral) | เหนื่อยไม่หายด้วยการพัก อ่อนแรงหลังออกแรง | หนัก (ตัวหนัก) หรือเบา (นอนไม่หลับ ใจสั่น) ตามราย |
| ซึมเศร้าชนิดเฉื่อย นอนมาก · ซึมเศร้าตามฤดู | low arousal | หนัก |
| ภาวะกินไม่พอ ขาดสารอาหาร · หลังคลอด · หลังผ่าตัดใหญ่ · ผู้สูงอายุเปราะบาง | reserve ต่ำ ทุกระบบทำงานช้าลง | แห้ง (ผอม) หรือเบา (อ่อนแรง) |
| หัวใจล้มเหลวชนิด output ต่ำ | เย็นปลายมือเท้า เหนื่อย บวม | หนัก — ธงแดง |
| ลำไส้แปรปรวนชนิดถ่ายเหลวจากของเย็น · ท้องเสียเรื้อรังชนิดไม่อักเสบ | ย่อยไม่ดี อืด ถ่ายเหลวเศษอาหาร | หนัก/ชุ่ม (มูก) |
| ประจำเดือนน้อย มาช้า ปวดแบบดีขึ้นเมื่ออุ่น · มีบุตรยากชนิดตัวเย็น | จีน: 宫寒 มดลูกเย็น | แห้ง (เลือดน้อย) หรือหนัก |
| ภาวะเย็นจากพฤติกรรม: อดอาหารเรื้อรัง กินแต่ของเย็นดิบ นอนแอร์เย็นจัด ขาดแดดและการเคลื่อนไหว | ไม่มีโรค แต่ภูมิประเทศเอียง | หนัก |
สมมาตรกับไฟลอย (ร้อนบนน้ำพร่อง บทที่ ๑๒) วังวนเปราะบางคือ เย็น บนน้ำพร่อง กลไก: กล้ามเนื้อคือเตาหลักของร่างกาย เมื่อมวลลด (วัย การป่วยนาน การกินไม่พอ การไม่เคลื่อนไหว) ความร้อนที่ผลิตได้ลด → เย็น ย่อยอ่อน เบื่ออาหาร → ดูดซึมน้อย มวลและน้ำยิ่งลด → เย็นลงอีก ค่าเวลาเป็นเดือนถึงปี ในทางการแพทย์แผนปัจจุบันคือภาพของ sarcopenia, frailty, malnutrition และ cachexia ระยะแรก
| ลายเซ็น | ต่างจากเย็นล้วน / แห้งล้วนอย่างไร | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| ผอมลง กล้ามเนื้อลีบ (ต้นขา น่อง ขมับ) น้ำหนักลดหรือ BMI < ๑๘.๕ | เย็นล้วนมักอวบหรือบวม | ★★★ |
| ขี้หนาว มือเท้าเย็น ร่วมกับผิวแห้ง ปากแห้ง ท้องผูกเม็ดแข็ง | แห้งล้วนไม่ขี้หนาว มักร้อนบ่าย (ไฟลอย) | ★★★ |
| กินได้น้อย อิ่มเร็ว ไม่หิว แต่ไม่อืดบวม | ไฟมอดล้วนอืดแน่นหลังอาหาร | ★★★ |
| ไม่บวม: กดหน้าแข้งไม่บุ๋ม หน้าไม่อูมตอนตื่น ECW/TBW ไม่สูง | ตัวแยกจากอามะ (เย็น–หนัก) | ★★★ |
| แรงบีบมือ ความเร็วเดิน ลุกนั่ง ต่ำกว่าเกณฑ์วัย · หกล้ม | ★★ | |
| ลิ้นซีด เล็ก แห้ง ฝ้าน้อย · ชีพจรเล็ก อ่อน ช้า | ไฟลอย: ลิ้นแดงเล็กแตก ชีพจรเล็กเร็ว · อามะ: ลิ้นซีดอวบ ฝ้าหนา | ★★★ |
| albumin ต่ำ + ผอม · Hb ต่ำ · vit D ต่ำ · TSH ปกติ | TSH สูง = ไทรอยด์ต่ำ (เย็น–หนัก) ไม่ใช่วังวนนี้ | ★★ |
ให้บันทึกเป็น วังวนเปราะบาง เมื่อ (๑) คะแนนเย็นและแห้งต่างมีอย่างน้อยครึ่งหนึ่งของขั้วนำ และ (๒) คะแนนหนัก < ๓ และไม่มีบวมกดบุ๋ม และ (๓) มีอย่างน้อย ๒ ใน ๔: อายุ ≥ ๖๐ · BMI < ๑๘.๕ หรือน้ำหนักลดใน ๖ เดือน · แรงบีบมือ/ลุกนั่งต่ำกว่าเกณฑ์ · ป่วยหรือกินไม่ได้ ≥ ๑ เดือนในปีนี้ เมื่อเข้าเกณฑ์ ปักหมุดสองหมุดเชื่อมกัน: แห้ง (ชั้นกลาง ภูมิประเทศ) และเย็น (ชั้นกลาง) กำกับ "เปราะบาง" · ธงแดงก่อนเสมอ: น้ำหนักลด > ๕% ใน ๖ เดือน กลืนลำบาก ซีด → หาสาเหตุ (มะเร็ง วัณโรค ไทรอยด์ ซึมเศร้า การดูดซึม) · ทิศการดูแล: บำรุงอย่างเบามือ — ซุปกระดูก ข้าวต้ม ไข่ ปลา งา น้ำมันดี อุ่นอ่อน ๆ ขิงน้อย ๆ กินน้อยแต่บ่อย นวดน้ำมันอุ่น ต้านแรงเบา ๆ ทุกวัน · ห้าม: เผ็ดร้อนจัด อดอาหาร ระบาย อบเหงื่อ ของหวานมันเย็นหนัก
| ศาสตร์ | คำที่ใกล้ที่สุด | สิ่งที่ศาสตร์นั้นเน้นเป็นพิเศษ |
|---|---|---|
| แพทย์แผนไทย | ปิตตะหย่อน / ไฟธาตุหย่อน — ไฟย่อยอาหาร (ปริณามัคคี) อ่อน; ธาตุน้ำ-ลมกำเริบในฤดูฝน-หนาว | เชื่อมกับวัยชรา (ปัจฉิมวัย ลม) และใช้รสร้อน เผ็ด สุขุม เป็นยา; เน้นการย่อยเป็นแกน |
| อายุรเวท | ปิตตะพร่อง / อัคนีอ่อน (mandāgni) — ไฟย่อยอ่อนทำให้เกิดอามะ; เชื่อมกับกผะ (śīta เย็น manda ช้า) | ให้ความสำคัญกับอามะ (ของเสียจากการย่อยไม่สมบูรณ์) ซึ่งเป็นสะพานจากเย็นไปสู่หนัก — ตรงกับวังวนอามะ |
| แพทย์แผนจีน | 寒证 เย็น; 阳虚 หยางพร่อง (ม้าม-ไต) ที่มีมือเท้าเย็น ถ่ายเหลว ปัสสาวะใส ลิ้นซีดอวบ ชีพจรจมช้า | แยกเย็นแกร่ง (โดนความเย็นจากภายนอก เฉียบพลัน) กับเย็นพร่อง (หยางอ่อน เรื้อรัง) — ตรงกับชั้นนอก vs ชั้นกลางของวงล้อ |
ภาพจำ: ดินแตกระแหง ทุกอย่างที่ควรลื่นกลับฝืด ทุกอย่างที่ควรนุ่มกลับเปราะ และระบบประสาทที่ขาดตัวหน่วงจะไวเกิน
แห้งครอบคลุมภาวะสามระดับที่แพทย์แผนปัจจุบันมักแยกกัน แต่ให้ภาพเดียวกันบนวงล้อ: ปริมาณน้ำในร่างกายต่ำ (dehydration, hypovolemia — น้ำในหลอดเลือดและระหว่างเซลล์ลด) สารหล่อลื่นและสารคัดหลั่งลด (น้ำตา น้ำลาย เมือกทางเดินอาหาร น้ำหล่อเลี้ยงข้อ ไขมันผิว — เช่น Sjögren, วัยหมดประจำเดือน, ผลข้างเคียงยา anticholinergic) และ มวลเนื้อเยื่อที่อุ้มน้ำลดลง (กล้ามเนื้อและไขมันน้อย — sarcopenia, malnutrition, hyperthyroid ระยะหลัง, สูงวัย) น้ำเป็นตัวหน่วงและตัวนำความร้อนของร่างกาย เมื่อน้ำน้อย ความร้อนจึงกระจายไม่ดี (ร้อนเฉพาะที่ง่าย) ระบบประสาทขาด "บัฟเฟอร์" (กระตุก ตะคริว นอนไม่หลับ) และผิวเยื่อบุที่แห้งสูญเสียหน้าที่ปกป้อง แห้งจึงเป็นขั้วที่มักเดินคู่กับเบาและร้อน (ลม–ไฟ) และเป็นภูมิประเทศที่ไฟลอยเกิดขึ้น
| มิติ | อาการที่ผู้ป่วยเล่า | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| 🦴 โครงสร้าง | ผิวแห้ง คัน ลอกเป็นขุย แตกที่ส้นเท้า ริมฝีปากแตก · ผมแห้งร่วง เล็บเปราะแตก · ผิวเหี่ยวเร็วกว่าวัย | ★★ |
| ข้อฝืด ข้อลั่นดัง (crepitus) ปวดข้อที่ดีขึ้นด้วยน้ำมันนวดและความอบอุ่น · กล้ามเนื้อเกร็งเป็นก้อน ตะคริวกลางคืน | ★★ | |
| น้ำหนักลด ผอมลง กล้ามเนื้อลีบ (โดยเฉพาะหลังป่วย หลังอายุ ๖๐) | ★★ | |
| 🧬 พลังชีวิต | ปากแห้ง คอแห้ง ตาแห้ง แสบตา ต้องจิบน้ำบ่อย ตื่นมาคอแห้ง | ★★★ |
| ท้องผูก อุจจาระเม็ดแข็ง แห้ง ถ่ายยาก ๓ วันครั้ง · ปัสสาวะน้อย สีเข้ม | ★★★ | |
| ไอแห้ง ไม่มีเสมหะ เสียงแหบ คันคอ · จมูกแห้ง เลือดกำเดาเพราะเยื่อบุแห้ง | ★★ | |
| ประจำเดือนน้อยลง ขาดหาย · ช่องคลอดแห้ง เจ็บเมื่อมีเพศสัมพันธ์ · น้ำนมน้อย | ★★ | |
| 💨 ไหลเวียน | หน้ามืดเมื่อลุกยืน (ปริมาตรเลือดน้อย) · ใจสั่นเมื่อร้อนหรือเสียเหงื่อ · ผิวซีดแห้ง | ★★ |
| 🧠 สมอง | นอนหลับยาก หลับตื้น ตื่นบ่อย ฝันมาก ตื่นตี ๓–๔ แล้วไม่หลับ · กระตุกขณะจะหลับ | ★★ |
| สมาธิสั้นเพราะฟุ้ง ความคิดแล่นไม่หยุด กังวลล่วงหน้า · ตาแห้งกระตุก หูอื้อ เสียงในหู | ★★ | |
| 💚 จิตใจ | วิตกกังวล ตกใจง่าย ไม่มั่นคง รู้สึกเปราะ กลัวการเปลี่ยนแปลงแต่หยุดนิ่งไม่ได้ | ★★ |
| รู้สึกโดดเดี่ยว แห้งแล้งทางใจ หมดความชุ่มชื่นในสิ่งที่เคยชอบ (ต่างจากซึมเศร้าเฉื่อย) | ★ |
| ชอบอาหารมัน ซุป ของชุ่มน้ำ ผลไม้ฉ่ำ; อยากทาน้ำมัน โลชั่น; อยากแช่น้ำ | ★★★ |
| ทนลม แอร์ อากาศแห้ง เครื่องบิน ไม่ได้ — ผิวคัน ตาแห้ง คอแห้งทันที; ของแห้งกรอบ ขนมปังแห้ง ถั่วคั่ว ทำให้ท้องผูก | ★★★ |
| อาการแย่ลงปลายหนาว-ต้นร้อน (อากาศแห้ง) ช่วงดึกถึงเช้ามืด และเมื่ออดนอน; ดีขึ้นในฤดูฝน | ★★ |
| อาการดีขึ้นด้วยการดื่มน้ำอุ่น น้ำมัน นวดน้ำมัน อาหารเหนียวนุ่ม การนอนพอ ความอบอุ่นชื้น | ★★★ |
| อาการแย่ลงหลังท้องเสีย เสียเหงื่อมาก เสียเลือด ดื่มกาแฟ/แอลกอฮอล์ กินยาขับปัสสาวะหรือยาแก้แพ้ | ★★ |
| ดูที่ | สิ่งที่พบในขั้วแห้ง | ที่มาของความรู้ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| ผิว | หยาบ ขุย ไม่เงา เย็นแห้ง (แห้ง–เย็น) หรืออุ่นแห้ง (แห้ง–ร้อน); หยิกผิวหลังมือแล้วคืนตัวช้า (skin turgor ลด — ระวังในผู้สูงอายุที่ผิวหย่อนตามวัย) | อายุรเวท (สปรรศ) · แผนปัจจุบัน | ★★ |
| ตา | ตาแห้ง ไม่มีน้ำ ตาลึกโหล ขอบตาคล้ำ กะพริบบ่อย | อายุรเวท · แผนปัจจุบัน | ★★ |
| ลิ้น | ตัวลิ้นเล็ก ผอม แห้ง มีรอยแตกเป็นร่อง ฝ้าน้อยหรือไม่มี (ลิ้นเปลือย) — ถ้าแดงด้วย = ไฟลอย; ถ้าซีดด้วย = เลือดพร่อง | จีน | ★★★ |
| ชีพจร | เล็ก เส้นบาง เหมือนเส้นด้าย ตึง (จีน 细 xì เล็ก 弦 xián ตึง 涩 sè ฝืด); อายุรเวท: ชีพจรวาตะเหมือนงูเลื้อย (สรรปคติ) ไม่สม่ำเสมอ เร็ว เบา | จีน · อายุรเวท | ★★★ |
| ปาก | ริมฝีปากแห้งแตก ลอก น้ำลายน้อยเหนียว ลิ้นติดเพดาน | ทั้งสามศาสตร์ | ★★★ |
| มือ เท้า | ผิวมือแห้งเห็นลายชัด เล็บมีสันตามยาว เปราะ ส้นเท้าแตก | อายุรเวท | ★★ |
| เสียง | แหบ แห้ง เบา ไอแห้ง ๆ ระหว่างพูด | อายุรเวท (ศัพทะ) | ★★ |
| อุจจาระ ปัสสาวะ | อุจจาระเม็ดเล็กแข็งเหมือนมูลแพะ · ปัสสาวะเข้ม น้อย | อายุรเวท · ไทย | ★★★ |
| ท้อง | ท้องแฟบ กดพบลำไส้แข็งเป็นลำที่ท้องน้อยซ้าย (อุจจาระค้าง) ท้องมีลม | จีน · ไทย | ★ |
| รูปร่าง ท่าทาง | ผอม กระดูกเด่น ขยับตัวบ่อย เท้าแกว่ง หยิบน้ำจิบทีละนิด | อายุรเวท (อากฤติ) | ★★ |
| วัด | ค่าที่ชี้แห้ง | หมายเหตุสำหรับแพทย์ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| น้ำหนัก BMI | BMI < ๑๘.๕; น้ำหนักลด | เกณฑ์เอเชีย: < ๑๘.๕ ผอม; ลดเร็ว = ธงแดง | ★★ |
| BIA | น้ำในร่างกายรวม (TBW%) ต่ำกว่าเกณฑ์ (ชาย < ๕๐% หญิง < ๔๕% โดยประมาณ); มวลกล้ามเนื้อต่ำ; phase angle ต่ำ | BIA วัด "น้ำ" โดยตรงจากความต้านทานไฟฟ้า จึงเป็นเครื่องมือข้างเตียงที่ตรงกับแกนแห้ง–ชุ่มที่สุด; วัดตอนเช้าก่อนอาหารและหลังปัสสาวะ ทำซ้ำในสภาพเดิม | ★★★ |
| ความดันเมื่อลุกยืน | SBP ตก ≥ ๒๐ หรือ DBP ตก ≥ ๑๐ mmHg ภายใน ๓ นาที; ชีพจรขึ้น > ๒๐ | ปริมาตรเลือดน้อย (แห้ง) หรือระบบอัตโนมัติ (เบา) — ถ้าชีพจรขึ้นมากแต่ความดันไม่ตก อ่านเป็นเบา (POTS) | ★★ |
| Skin turgor, capillary refill, เยื่อบุปาก | คืนตัว > ๒ วินาที; refill > ๒ วินาที; เยื่อบุแห้ง | เกณฑ์ขาดน้ำมาตรฐาน | ★★ |
| ปัสสาวะ (แถบตรวจ) | ความถ่วงจำเพาะ > ๑.๐๒๐ สีเข้ม (ระดับ ๔+ บนแผนภูมิสี) | ถูกและทำได้ทันที; ระวังผลจากวิตามินบี | ★★ |
| แรงบีบมือ | ต่ำกว่าเกณฑ์อายุ-เพศ | บ่งชี้มวลกล้ามเนื้อ (แห้งเชิงมวล) | ★ |
| Schirmer test (แผ่นกระดาษวัดน้ำตา) | < ๕ มม. ใน ๕ นาที | ทำได้ในห้องตรวจ; ต่ำมากร่วมกับปากแห้ง → ส่งตรวจ Sjögren | ★★ |
| การตรวจ | ผลที่อ่านเป็นแห้ง | ความหมายทางการแพทย์ · สิ่งที่ต้องทำ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| BUN, creatinine, BUN/Cr ratio | BUN/Cr > ๒๐ (prerenal) | ขาดน้ำ/ปริมาตรเลือดน้อย; Cr สูงจริง = ไต ธงแดง | ★★ |
| Na, osmolality, Hct | Na สูง (> ๑๔๕) osmolality สูง Hct สูงจากเลือดข้น | hemoconcentration = แห้งที่วัดได้ตรงที่สุด; Na สูงมาก = ธงแดง | ★★★ |
| Urinalysis | ความถ่วงจำเพาะ > ๑.๐๒๕ osmolality สูง สีเข้ม ไม่มีโปรตีน/เม็ดเลือด | ยืนยันแห้ง; ถ้ามีโปรตีน = ไต (หนัก/ธงแดง) | ★★ |
| Albumin, prealbumin | ต่ำ ร่วมกับผอม | ขาดโปรตีน = แห้งเชิงมวล–เย็น; ต่ำร่วมกับบวม = น้ำผิดที่ (บทที่ ๔.๒) | ★★ |
| FBS, HbA1c | สูงมาก ร่วมกับปัสสาวะมาก กระหาย | เบาหวานที่ควบคุมไม่ได้ทำให้เสียน้ำทางปัสสาวะ (osmotic diuresis) = ร้อน–แห้ง | ★★ |
| Estradiol, FSH, AMH | estradiol ต่ำ FSH สูง | วัยหมดประจำเดือน/รังไข่เสื่อม — เยื่อบุแห้ง กระดูกบาง = แห้ง(–เบา) + ไฟลอย | ★★ |
| Anti-SSA/SSB, ANA, RF | บวก ร่วมกับตาแห้งปากแห้ง | Sjögren = แห้งเชิงสารคัดหลั่ง + ร้อนเรื้อรัง (ภูมิต้านตนเอง) | ★★★ |
| Mg, Ca, K, phosphate | Mg ต่ำ Ca ต่ำ K ต่ำ | ตะคริว กระตุก ใจสั่น = แห้ง–เบา; แก้ไขได้ตรง ๆ | ★★ |
| TSH, FT4 | ไทรอยด์เป็นพิษเรื้อรัง | ระยะที่กล้ามเนื้อลีบ ผอม = ร้อน–แห้ง–เบา | ★★ |
| Cortisol ค่ำ, DHEA-S | คอร์ติซอลค่ำสูง DHEA-S ต่ำ | เครียดเรื้อรัง catabolic = แห้ง–เบา (นอนไม่หลับ กล้ามเนื้อสลาย) | ★ |
| DEXA (มวลกระดูก), CT/MRI (มวลกล้ามเนื้อ) | T-score ≤ −๒.๕; มวลกล้ามเนื้อต่ำ | กระดูกพรุนและกล้ามเนื้อลีบ = แห้ง–เบาเชิงโครงสร้าง — ขั้วที่ "ลมกำเริบในวัยชรา" ของศาสตร์ดั้งเดิมชี้ไว้ | ★★ |
| Serum ferritin, B12 | ต่ำ ร่วมกับผมร่วง เล็บเปราะ ลิ้นเลี่ยน | เลือดพร่อง (จีน 血虚) = แห้ง–เย็น–เบา | ★★ |
| โรค/ภาวะ | ลักษณะที่ทำให้อ่านเป็นแห้ง | ขั้วร่วม |
|---|---|---|
| ภาวะขาดน้ำ (ท้องเสีย เหงื่อ ดื่มน้อย ยาขับปัสสาวะ) | ชั้นนอกที่พบบ่อยที่สุด แก้เร็ว | ร้อน (ถ้าเสียเหงื่อ) เย็น (ถ้าท้องเสีย) |
| Sjögren · ตาแห้ง (dry eye) · ปากแห้งจากยา | สารคัดหลั่งลด | ร้อน (ภูมิต้านตนเอง) |
| วัยหมดประจำเดือน · รังไข่เสื่อมก่อนวัย | เอสโตรเจนต่ำ → เยื่อบุแห้ง ผิวบาง กระดูกบาง | ไฟลอย · เบา |
| ผิวหนังอักเสบชนิดแห้ง (xerosis, atopic dermatitis ชนิดแห้ง, ichthyosis) · สะเก็ดเงินชนิดแห้งลอก | ผิวขาดไขมันและน้ำ | ร้อน (คันแดง) หรือเย็น |
| ท้องผูกเรื้อรังชนิดอุจจาระแข็ง · IBS-C | ลำไส้แห้ง | เบา (เกร็ง) ร้อน |
| ข้อเสื่อม (osteoarthritis) · เอ็นอักเสบเรื้อรัง · กระดูกพรุน · กล้ามเนื้อลีบในผู้สูงอายุ | น้ำหล่อเลี้ยงข้อและมวลลด — "ลมกำเริบในวัยชรา" | เบา · เย็น |
| ภาวะขาดสารอาหาร · โรคการกินผิดปกติ · หลังเคมีบำบัด | มวลและน้ำลดพร้อมกัน | เย็น · เบา |
| ไทรอยด์เป็นพิษระยะยาว · เบาหวานควบคุมไม่ได้ | catabolic + เสียน้ำ | ร้อน · เบา |
| นอนไม่หลับชนิดหลับตื้นตื่นบ่อย · โรควิตกกังวลทั่วไป · อาการหลังเครียดเรื้อรัง | ระบบประสาทขาดตัวหน่วง | เบา · ไฟลอย |
| ไอแห้งเรื้อรัง · หลอดลมอักเสบชนิดแห้ง · ถุงลมโป่งพองระยะแรก | เยื่อบุทางเดินหายใจแห้ง | ร้อน หรือเบา |
| ภาวะแห้งจากพฤติกรรม: ดื่มน้ำน้อย กาแฟมาก อยู่แอร์ทั้งวัน อดนอน กินแห้งกรอบ ออกกำลังหนักไม่ชดเชยน้ำ | ภูมิประเทศเอียง | เบา |
| ศาสตร์ | คำที่ใกล้ที่สุด | สิ่งที่ศาสตร์นั้นเน้นเป็นพิเศษ |
|---|---|---|
| แพทย์แผนไทย | วาตะกำเริบร่วมกับอาโปธาตุหย่อน; "ลมแห้ง" ในวัยชรา (ปัจฉิมวัย) และฤดูหนาว (เหมันตฤดู) | จัดวัยชราเป็นวัยของลม และมีตำรับน้ำมันนวด ยาหอม ยาบำรุงน้ำ (รสหวาน มัน) เป็นยาแก้แห้ง |
| อายุรเวท | วาตะกำเริบ: rukṣa (แห้ง) khara (หยาบ) laghu (เบา) — ผิวหยาบ ท้องผูก นอนไม่หลับ กังวล; ธาตุ (dhātu) พร่อง โดยเฉพาะ rasa (น้ำเหลือง) และ majjā | วางแห้งไว้ในโทษะเดียวกับเบาและเคลื่อนไหว (วาตะ) ตรงกับที่วงล้อวางแห้ง ๑๒๐° ติดเบา ๖๐°; ใช้น้ำมัน (sneha) เป็นการรักษาหลัก |
| แพทย์แผนจีน | 燥 แห้ง (พิษภายนอกฤดูใบไม้ร่วง); 阴虚 หยินพร่อง (น้ำในร่างพร่อง — ลิ้นแดงไม่มีฝ้า ชีพจรเล็กเร็ว); 血虚 เลือดพร่อง (ซีด แห้ง เวียนหัว) | แยกหยินพร่อง (มีร้อนพร่องร่วม = ไฟลอย) จากเลือดพร่อง (มีเย็นซีดร่วม) — วงล้อใช้การแยกนี้ในบทที่ ๑๒ |
ภาพจำ: ดินชุ่มอุ่นที่ทุกอย่างงอกได้ — รวมทั้งเชื้อรา ชุ่มพอดีคืออิ่มเอิบเปล่งปลั่ง ชุ่มเกินคือมัน เหนียว หมักหมม และเป็นบ้านของ "น้ำเน่าเสีย"
ชุ่มอยู่ที่ ๓๐๐° ระหว่างร้อน (๐°) และหนัก (๒๔๐°) — คือฝั่งของน้ำที่ยังมีไฟ ต่างจากหนักที่เป็นน้ำในภูมิประเทศเย็น ในทางสรีรวิทยา ชุ่มเกินคือภาวะที่ สารคัดหลั่งและของเหลวนอกเซลล์มาก (เมือก น้ำมันผิว เหงื่อเหนียว ตกขาว น้ำในช่องต่าง ๆ) ร่วมกับกิจกรรมเมแทบอลิกและการอักเสบระดับต่ำ — นี่คือภาพของภาวะดื้ออินซูลิน ไขมันพอกตับ กลุ่มอาการเมแทบอลิก ผิวมันสิวอักเสบ และการติดเชื้อที่มีหนองหรือเชื้อรา ในภาษาการแพทย์แผนจีนคือ "ความชื้น-ร้อน" (湿热) ในอายุรเวทคือกผะที่มีปิตตะปน เมื่อของเหลวที่คั่งอยู่ในภูมิประเทศอุ่นถูกทิ้งไว้นาน มันจะ "บูด" — เกิดกลิ่น สีเหลือง-เขียว ความเหนียว และการอักเสบ นั่นคือภาวะน้ำเน่าเสียชนิดร้อน ซึ่งวงล้อวางไว้ที่ขั้วนี้
| มิติ | อาการที่ผู้ป่วยเล่า | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| 🦴 โครงสร้าง | ผิวมัน หน้ามัน สิวอุดตันและสิวหนอง โดยเฉพาะที่หลัง หน้าอก · รังแคชนิดมัน (seborrheic) · ผื่นแฉะ มีน้ำเหลือง เป็นซ้ำที่ข้อพับ ขาหนีบ ใต้ราวนม · เชื้อราที่ผิว เล็บ เท้า ซ้ำซาก | ★★★ |
| ข้อบวมมีน้ำ อุ่น (ไม่แดงจัด) · เหงือกบวม มีกลิ่นปาก หินปูนเยอะ | ★★ | |
| 🧬 พลังชีวิต | เสมหะเหลือง-เขียว เหนียว น้ำมูกข้น ไซนัสอักเสบซ้ำ · เจ็บคอมีหนองบ่อย | ★★★ |
| อุจจาระเหนียว ติดโถ กลิ่นแรง ถ่ายไม่สุด มีมูก · แน่นท้องหลังอาหารมัน · อยากของหวานของมันแล้วยิ่งแย่ | ★★★ | |
| ปัสสาวะขุ่น เหลืองข้น มีกลิ่น แสบ · ตกขาวเหลือง-เขียว มีกลิ่น คัน · เชื้อราในช่องคลอดซ้ำ | ★★★ | |
| เหงื่อเหนียว มีกลิ่นตัวแรง กลิ่นเปรี้ยว · น้ำหนักขึ้นง่ายรอบเอว | ★★ | |
| 💨 ไหลเวียน | บวมเล็กน้อยตอนบ่าย-เย็น หน้าอูม ตาบวมหลังกินเค็มหวาน · ริดสีดวงชนิดบวมเปียก | ★★ |
| 🧠 สมอง | หัวหนักตื้อ ตัวเหนอะ ง่วงหลังอาหารมื้อใหญ่ · หลับได้แต่ตื่นไม่สดชื่น | ★ |
| 💚 จิตใจ | ติดสบาย อยากกินอยากนอน · อารมณ์เหนียวหนืด หงุดหงิดแบบอึดอัด ไม่ใช่โกรธพุ่ง · หมกมุ่นกับเรื่องเดิม | ★ |
| ชอบของหวาน ของมัน ของทอด นม ชีส แอลกอฮอล์ (โดยเฉพาะเบียร์) — และรู้ว่ากินแล้วแย่แต่หยุดยาก | ★★★ |
| ทนอากาศชื้นอบอ้าวไม่ได้ (ฤดูฝนร้อน) — ผื่น เชื้อรา สิว กำเริบ; ดีขึ้นในอากาศแห้งโปร่ง | ★★★ |
| อาการแย่ลงปลายฝน-ต้นหนาว (ชื้น) ช่วงบ่าย และหลังอาหารมื้อใหญ่ | ★★ |
| อาการดีขึ้นด้วยอาหารรสขม ฝาด เผ็ดอ่อน ๆ ผักใบ การอดอาหารมื้อเย็น การขับเหงื่อด้วยการเคลื่อนไหว การอบสมุนไพร | ★★★ |
| อาการแย่ลงหลังกินยาปฏิชีวนะ (เชื้อรากำเริบ) หลังดื่มเหล้าหลายวัน หลังงานเลี้ยง | ★★ |
| ดูที่ | สิ่งที่พบในขั้วชุ่ม | ที่มาของความรู้ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| ผิว หน้า | มันเงา รูขุมขนกว้าง สิวหัวหนอง ผิวอุ่นชื้นเหนียว สีค่อนข้างแดงคล้ำ ใต้ตาบวมเล็กน้อย | ทั้งสามศาสตร์ | ★★★ |
| ตา | ตาขาวออกเหลืองขุ่น ขี้ตาเยอะ หนังตาบวม | อายุรเวท · จีน | ★★ |
| ลิ้น | ฝ้าเหลืองหนาเหนียว (黄腻苔) ลอกไม่ออก ตัวลิ้นแดง อวบ อาจมีรอยฟัน | จีน | ★★★ |
| ชีพจร | ลื่น (滑 huá เหมือนลูกปัดกลิ้งใต้นิ้ว) เร็วเล็กน้อย เต็ม; อายุรเวท: กผะ-ปิตตะผสม | จีน · อายุรเวท | ★★★ |
| ปาก | ปากเหนียว รสหวานหรือรสขมค้าง กลิ่นปาก ลิ้นเป็นฝ้า เหงือกบวมแดง | ทั้งสามศาสตร์ | ★★ |
| มือ เท้า | ฝ่ามือชื้นอุ่น เหนียว เท้ามีกลิ่น เชื้อราซอกนิ้ว | ★★ | |
| เสียง กลิ่น | เสียงมีเสมหะ กระแอมบ่อย กลิ่นตัวเปรี้ยว-หมัก กลิ่นปากแรง | อายุรเวท | ★★ |
| อุจจาระ ปัสสาวะ | อุจจาระเหนียว มูก กลิ่นแรง สีเข้ม · ปัสสาวะขุ่นเหลืองข้น มีฟอง | อายุรเวท · ไทย | ★★★ |
| ท้อง | ท้องอวบ อุ่น กดตึงแน่นใต้ชายโครงขวา (ตับ) หรือลิ้นปี่ ไม่ชอบให้กด (จีน: 拒按 แกร่งไม่ชอบให้กด) | จีน | ★★ |
| รูปร่าง | อวบ พุงกลาง ผิวเปล่ง ไม่ซีด เคลื่อนไหวได้แต่เหนอะ | อายุรเวท (อากฤติ) | ★★ |
| วัด | ค่าที่ชี้ชุ่ม | หมายเหตุสำหรับแพทย์ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| เส้นรอบเอว · BMI | เอว ≥ ๙๐ ซม. (ชาย) ≥ ๘๐ ซม. (หญิง) — เกณฑ์เอเชีย; BMI ๒๓–๒๙.๙ | อ้วนลงพุงชนิดยัง "อุ่น" (มีกิจกรรม ผิวเปล่ง) = ชุ่ม; อ้วนชนิดเย็นเฉื่อยบวม = หนัก | ★★ |
| BIA | ไขมันร่างกาย % สูง · ไขมันในช่องท้อง (visceral) สูง · TBW% ปกติหรือสูง · ECW/TBW ๐.๓๘–๐.๔๐ (สูงเล็กน้อย) | ECW/TBW > ๐.๔๐ ชัดเจนอ่านเป็นหนัก (บวม) | ★★ |
| ความดันโลหิต · ชีพจร | ความดันสูงเล็กน้อย ชีพจรปกติ-เร็วเล็กน้อย ผิวอุ่น | metabolic syndrome ที่ยังไม่มีหัวใจล้มเหลว | ★ |
| อุณหภูมิ ผิว | ปกติ-อุ่น ผิวชื้นเหนียว | ★ | |
| น้ำตาลปลายนิ้ว (หลังอาหาร ๒ ชม.) | ๑๔๐–๑๙๙ mg/dL | ภาวะดื้ออินซูลิน/ก่อนเบาหวาน — ชุ่มเชิงเมแทบอลิก | ★★ |
| ตรวจผิว เล็บ ซอกนิ้ว ช่องปาก ด้วยตา | เชื้อรา หนอง คราบ | ภาพน้ำเน่าเสียชนิดร้อนที่มองเห็นได้ | ★★ |
| การตรวจ | ผลที่อ่านเป็นชุ่ม | ความหมายทางการแพทย์ · สิ่งที่ต้องทำ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| Triglyceride, HDL | TG ≥ ๑๕๐ HDL ต่ำ | ลายเซ็นของภาวะดื้ออินซูลิน — ชุ่มเชิงเมแทบอลิกที่วัดได้ชัดที่สุด | ★★★ |
| ALT, AST, GGT · อัลตราซาวนด์ตับ | ALT/GGT สูงเล็กน้อย; ไขมันพอกตับ | NAFLD/MASLD = ชุ่ม–หนัก; GGT สูงมาก = แอลกอฮอล์ | ★★★ |
| FBS, HbA1c, fasting insulin, HOMA-IR | FBS ๑๐๐–๑๒๕; HbA1c ๕.๗–๖.๔; HOMA-IR > ๒.๕ | ก่อนเบาหวาน/เบาหวานระยะแรกในคนอ้วน = ชุ่ม–หนัก (ไม่ใช่ร้อน–แห้ง) | ★★★ |
| Uric acid | สูง ไม่มีอาการ | สัมพันธ์กับ metabolic syndrome; กำเริบ = ร้อน–ชุ่ม | ★★ |
| hs-CRP | ๑–๑๐ mg/L (สูงเล็กน้อยเรื้อรัง) | การอักเสบระดับต่ำจากไขมัน = ไฟที่คุอยู่ใต้น้ำ; > ๑๐ ให้หาการติดเชื้อ | ★★ |
| CBC | WBC สูงเล็กน้อย eosinophil สูง (ภูมิแพ้ พยาธิ) | ★ | |
| Urinalysis · urine culture | ขุ่น WBC nitrite แบคทีเรีย โปรตีนเล็กน้อย | ทางเดินปัสสาวะอักเสบ = น้ำเน่าเสียร้อน — รักษาตามแผนปัจจุบัน | ★★★ |
| Vaginal swab, KOH, stool exam | เชื้อรา แบคทีเรียเสียสมดุล มูก พยาธิ | ภาพ "หมักหมม" ที่ตรวจได้จริง | ★★★ |
| H. pylori, gastroscopy | บวก; กระเพาะอักเสบมีรอยแดง | ร้อน–ชุ่มที่ทางเดินอาหาร | ★★ |
| Testosterone, LH/FSH, อัลตราซาวนด์รังไข่ (สตรี) | PCOS: androgen สูง รังไข่มีถุงน้ำหลายใบ | PCOS ชนิดอ้วนดื้ออินซูลิน = ชุ่ม–หนัก; ชนิดผอม = เบา–แห้ง | ★★ |
| Total IgE, specific IgE | สูง ร่วมกับน้ำมูก ผื่น | ภูมิแพ้ชนิดมีสารคัดหลั่ง = ชุ่ม(–เย็นถ้าใส, –ร้อนถ้าเหลือง) | ★ |
| Lipid, LDL | LDL สูงร่วมกับ TG สูง | ชุ่ม–หนัก | ★ |
| โรค/ภาวะ | ลักษณะที่ทำให้อ่านเป็นชุ่ม | ขั้วร่วม |
|---|---|---|
| กลุ่มอาการเมแทบอลิก · ก่อนเบาหวาน · เบาหวานชนิดที่ ๒ ระยะแรกในคนอ้วน · ไขมันพอกตับ | ดื้ออินซูลิน ไขมันในช่องท้อง อักเสบต่ำ | หนัก (เมื่อเฉื่อยเย็น) ร้อน (เมื่อ CRP สูง) |
| สิว ผิวมัน seborrheic dermatitis · ผื่นแฉะ intertrigo · เชื้อราผิวหนัง เล็บ ช่องคลอด ซ้ำซาก · กลาก เกลื้อน | ผิวชื้นอุ่น + น้ำมัน = เชื้อเจริญ | ร้อน |
| ไซนัสอักเสบเรื้อรังชนิดน้ำมูกเหลือง · หลอดลมอักเสบชนิดเสมหะเหลือง · ทอนซิลอักเสบซ้ำ | สารคัดหลั่งข้นสี | ร้อน (น้ำเน่าเสีย) |
| ทางเดินปัสสาวะอักเสบ · ช่องคลอดอักเสบ · ต่อมลูกหมากอักเสบ | จีน: 下焦湿热 ชื้นร้อนส่วนล่าง | ร้อน |
| เกาต์ระยะไม่กำเริบ · ข้ออักเสบมีน้ำ · ถุงน้ำข้อ | ของเหลวคั่งในข้อ | หนัก / ร้อน (กำเริบ) |
| กระเพาะ-ลำไส้อักเสบติดเชื้อ · H. pylori · ลำไส้อักเสบเรื้อรังระยะกำเริบ (IBD) · ริดสีดวงชนิดบวมแฉะ | ถ่ายมูกเลือด กลิ่น แสบร้อน | ร้อน |
| PCOS ชนิดอ้วน · เยื่อบุโพรงมดลูกหนา · ตกขาวเรื้อรัง | ชื้นสะสมส่วนล่าง | หนัก |
| ถุงน้ำดีอักเสบ นิ่วถุงน้ำดี · ตับอ่อนอักเสบ · ตับอักเสบจากแอลกอฮอล์ | จีน: 肝胆湿热 | ร้อน |
| โรคปริทันต์ · กลิ่นปากเรื้อรัง | หมักหมมในช่องปาก | ร้อน |
| ภาวะชุ่มจากพฤติกรรม: กินหวานมันทอด แอลกอฮอล์ กินดึก นั่งนาน อยู่ในที่ชื้นอับ ใส่เสื้อผ้าอับชื้น | ภูมิประเทศเอียง — กลุ่มที่ "ตรงข้ามเป็นยา" ได้ผลเร็ว | หนัก |
| ศาสตร์ | คำที่ใกล้ที่สุด | สิ่งที่ศาสตร์นั้นเน้นเป็นพิเศษ |
|---|---|---|
| แพทย์แผนไทย | เสมหะกำเริบร่วมกับปิตตะ; "เสมหะพิการ" ที่มีสีเหลือง-เขียว กลิ่น; ฤดูฝน (วัสสานฤดู) เป็นฤดูของเสมหะ-น้ำ | ใช้รสขม ฝาด เผ็ดร้อนเป็นยาขับเสมหะ และรสจืดขับปัสสาวะ; การอบ-ประคบสมุนไพร |
| อายุรเวท | กผะกำเริบที่มีปิตตะปน (snigdha มัน picchila เหนียว) ร่วมกับอามะที่ "สุก" แล้ว (pakva āma) | ให้ความสำคัญกับ srotas (ช่องทาง) อุดตันด้วยของเหนียว และใช้ langhana (ทำให้เบา: อด ขับ) เป็นการรักษา |
| แพทย์แผนจีน | 湿热 ชื้น-ร้อน (ฝ้าเหลืองเหนียว ชีพจรลื่นเร็ว) แยกตามตำแหน่ง: ตับ-ถุงน้ำดี ม้าม-กระเพาะ ส่วนล่าง; 痰热 เสมหะร้อน | ระบบจำแนก "ชื้น" ละเอียดที่สุดในสามศาสตร์ และแยกชื้น-ร้อน (ชุ่ม) จากชื้น-เย็น (หนัก) อย่างชัดเจน ตรงกับสองขั้วของวงล้อ |
ภาพจำ: บึงน้ำนิ่งในฤดูหนาว ทุกอย่างจมและไม่เคลื่อน ผู้ป่วยรู้สึกว่าร่างกายเป็นภาระที่ต้องลากไป
หนักคือฝั่งของน้ำที่ไฟมอดแล้ว ตำราสามคู่พลังงานอธิบายว่าหนัก–เบามีสองระบบซ้อนกัน ขั้วหนักจึงมีสององค์ประกอบที่ต้องประเมินแยก: หนักเชิงมวลและน้ำ — ของเหลวนอกเซลล์คั่ง (บวม) ไขมันสะสมชนิดเฉื่อย เมือกใสขาวมาก การไหลเวียนน้ำเหลืองช้า (ไทรอยด์ต่ำ หัวใจ ไต อัลบูมินต่ำ ยา นั่งนาน) และ หนักเชิงประสาทและใจ — low arousal, psychomotor retardation, ความคิดช้าหนืด ยึดติด (ซึมเศร้าชนิดเฉื่อย ภาวะหลังติดเชื้อ การนอนไม่มีคุณภาพจากหยุดหายใจขณะหลับ) ส่วนใหญ่ทั้งสองมาด้วยกัน แต่ไม่เสมอ หนักเป็นปลายทางของวังวนอามะ (ไฟมอด → น้ำคั่ง → น้ำเน่าเสียชนิดเย็น) และเป็นขั้วที่การรักษาต้อง "เปิดทาง" และ "อุ่น" ก่อน "ระบาย" — เพราะระบายในคนที่ไฟมอดยิ่งทำให้มอด
| มิติ | อาการที่ผู้ป่วยเล่า | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| 🦴 โครงสร้าง | ตื่นเช้ามาหน้าบวม มือกำไม่สุด ตัวบวมทั้งตัว แหวนคับตอนเช้า รองเท้าคับตอนเย็น | ★★★ |
| ตัวหนัก แขนขาหนักเหมือนถ่วง ลุกจากเตียงเหมือนแบกของ · ปวดตื้อ ๆ ทั่วตัวชนิด "หนัก" ไม่ใช่ "แหลม" แย่ลงวันฝนตก | ★★★ | |
| น้ำหนักขึ้นทั้งที่กินไม่มาก ลดยากมาก · ก้อนไขมันใต้ผิว (lipoma) ถุงน้ำ ซีสต์ เนื้องอกไม่ร้าย (จีน: เสมหะเป็นก้อน) | ★★ | |
| 🧬 พลังชีวิต | เสมหะขาวใส มาก โดยเฉพาะตอนเช้า น้ำมูกใส ไหลตลอด · เสียงมีเสมหะเวลาตื่น | ★★★ |
| ท้องอืดแน่นตลอด อาหารค้าง ไม่หิวแต่กินได้ · อุจจาระนิ่มเหลว มีมูกใส ถ่ายไม่สุด · ปัสสาวะน้อย ใส ตอนกลางวัน แต่ตอนกลางคืนบ่อย | ★★ | |
| ประจำเดือนมาช้า มาน้อย มีมูก · ตกขาวใสมาก · ตั้งครรภ์ยากร่วมกับอ้วน | ★★ | |
| 💨 ไหลเวียน | ขาบวมกดบุ๋มตอนเย็น เส้นเลือดขอด ขาหนักเมื่อยืนนาน · แน่นหน้าอกชนิดหนักทึบ (ไม่ใช่เจ็บแปลบ) | ★★ |
| เวียนหัวชนิดหัวหนัก ตื้อ เหมือนมีผ้าพัน ไม่ใช่บ้านหมุน | ★★ | |
| 🧠 สมอง | ง่วงทั้งวัน โดยเฉพาะหลังอาหาร นอนกี่ชั่วโมงก็ไม่พอ กรน ตื่นมาปวดหัว | ★★★ |
| คิดช้า ตัดสินใจไม่ได้ สมองเหมือนมีหมอก (brain fog ชนิดหนัก) ความจำระยะสั้นแย่ | ★★ | |
| 💚 จิตใจ | เฉื่อย เศร้าหน่วง ไม่มีแรงจูงใจ ไม่อยากออกจากบ้าน · ยึดติดกับของ คน อดีต เปลี่ยนไม่ได้ · ร้องไห้ง่ายแบบท้อ | ★★ |
| รู้สึกว่าชีวิตเป็นภาระ ทุกอย่างหนักเกินไป (ไม่ใช่กังวลพุ่ง) | ★★ |
| อยากอยู่นิ่ง อยากนอน ไม่อยากเคลื่อนไหว — แต่เมื่อบังคับตัวเองให้เดินหรือออกแดดแล้วดีขึ้นชัดเจน | ★★★ |
| ชอบของหวานมันเย็น (ไอศกรีม นม ข้าวเหนียว) แล้วยิ่งหนัก; ไม่ทนอากาศชื้นเย็น ฝน หมอก | ★★★ |
| อาการแย่ลงตอนเช้า (ตื่นแย่ที่สุด) หลังอาหารมื้อใหญ่ วันฝนตก ฤดูหนาว-ฝน; ดีขึ้นช่วงบ่าย-เย็นและวันแดดจัด | ★★★ |
| อาการดีขึ้นด้วยของอุ่น เผ็ด แห้ง ขม การเคลื่อนไหว การอบ-เหงื่อ การอดมื้อเย็น การนอนหัวสูง | ★★★ |
| อาการแย่ลงหลังนอนกลางวันนาน หลังนั่งนาน หลังงานเลี้ยง หลังกินยาบางชนิด (สเตียรอยด์ ยาลดความดันกลุ่ม CCB อินซูลิน) | ★★ |
| ดูที่ | สิ่งที่พบในขั้วหนัก | ที่มาของความรู้ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| สีหน้า ผิว | หน้าอูมบวม ซีดขาวหม่นหรือคล้ำเทา หนังตาบวม ผิวเย็นชื้น หนา กดแล้วบุ๋มหรือคืนช้า (บวมชนิด non-pitting ของไทรอยด์ต่ำ) | ทั้งสามศาสตร์ | ★★★ |
| ตา | หนังตาบวม ตาปรือ ตาเหมือนง่วงตลอด ถุงใต้ตา | อายุรเวท · จีน | ★★ |
| ลิ้น | ลิ้นอวบใหญ่ ซีด มีรอยฟันชัด ฝ้าขาวหนาเหนียวหรือลื่น (白腻苔 / 白滑苔) ลิ้นชื้นมาก | จีน | ★★★ |
| ชีพจร | จม (沉 chén) ช้า ลื่น (滑 huá) หรือหนืด (濡 rú อ่อนลอยเล็ก); อายุรเวท: ชีพจรกผะเหมือนหงส์ ช้า หนัก นุ่ม | จีน · อายุรเวท | ★★★ |
| ปาก | น้ำลายมาก ใส ปากจืด ไม่รู้รส ลิ้นฝ้าหนา ไม่กระหาย | จีน · อายุรเวท | ★★ |
| มือ เท้า | มือเท้าบวม เย็นชื้น กดข้อเท้าบุ๋ม (pitting) นิ้วเป็นปล้อง | แผนปัจจุบัน | ★★★ |
| เสียง | เสียงทุ้มหนา มีเสมหะ ช้า แหบแบบบวม (myxedema voice) | อายุรเวท · แผนปัจจุบัน | ★★ |
| อุจจาระ ปัสสาวะ | อุจจาระนิ่มเหลว มีมูกใส ปริมาณมาก · ปัสสาวะใส น้อยตอนกลางวัน | อายุรเวท · ไทย | ★★ |
| ท้อง | ท้องใหญ่ นุ่ม เย็น มีเสียงน้ำเมื่อเขย่า (จีน: 振水音) กดแล้วชอบ | จีน (腹診) | ★★ |
| รูปร่าง ท่าทาง | อวบบวม ผิวขาวซีด เคลื่อนไหวช้า นั่งแล้วไม่อยากลุก หายใจตื้น | อายุรเวท (อากฤติ) | ★★ |
| วัด | ค่าที่ชี้หนัก | หมายเหตุสำหรับแพทย์ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| BIA | ECW/TBW > ๐.๔๐ (น้ำนอกเซลล์สัมพัทธ์สูง = บวม) · ไขมัน % สูง · มวลกล้ามเนื้อต่ำเทียบมวลรวม · phase angle ต่ำ | ECW/TBW เป็นตัวเลขข้างเตียงที่ตรงกับ "น้ำคั่ง" ที่สุด; สูงมาก (> ๐.๔๓) ให้หาสาเหตุหัวใจ ไต ตับ | ★★★ |
| น้ำหนัก แนวโน้ม | น้ำหนักขึ้น > ๒ กก. ใน ๑ สัปดาห์ (น้ำ) หรือขึ้นช้าสม่ำเสมอทั้งที่กินน้อย | ขึ้นเร็ว = น้ำ ธงแดงถ้ามีเหนื่อยนอนราบไม่ได้ | ★★ |
| บวมกดบุ๋ม | กดหน้าแข้ง ๕ วินาทีแล้วบุ๋มค้าง (grade 1–4) | สองข้างเท่ากัน = ระบบ; ข้างเดียว = หลอดเลือดดำ/น้ำเหลือง ส่งตรวจ | ★★★ |
| อุณหภูมิ ชีพจร ความดัน | อุณหภูมิต่ำ ชีพจรช้า ความดันสูงชนิด volume (DBP สูง ชีพจรไม่เร็ว) | ★★ | |
| SpO₂ · เส้นรอบคอ · STOP-BANG | คอ > ๔๐ ซม.; STOP-BANG ≥ ๓; SpO₂ ตอนตื่นต่ำ | หยุดหายใจขณะหลับ — สาเหตุ "หนัก" ที่รักษาได้และถูกมองข้ามที่สุด | ★★ |
| ความเร็วเดิน แรงบีบมือ ลุกนั่ง ๕ ครั้ง | ช้า อ่อน > ๑๕ วินาที | ความเฉื่อยเชิงกล้ามเนื้อ | ★ |
| แบบประเมินง่วงนอน (Epworth) · PHQ-9 | Epworth > ๑๐; PHQ-9 สูงชนิดเฉื่อย | หนักเชิงประสาท-ใจ | ★★ |
| การตรวจ | ผลที่อ่านเป็นหนัก | ความหมายทางการแพทย์ · สิ่งที่ต้องทำ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| TSH, FT4, anti-TPO | TSH สูง FT4 ต่ำ | ไทรอยด์ต่ำ = เย็น–หนักต้นแบบ; รักษาแล้วขั้วเปลี่ยนได้ในเดือน | ★★★ |
| Albumin, total protein, urine protein | อัลบูมิน < ๓.๕ · โปรตีนในปัสสาวะ | บวมจากไต (nephrotic) ตับ ขาดโปรตีน — ธงแดง | ★★★ |
| Creatinine, eGFR, electrolytes | eGFR ลด Na ต่ำ K ผิดปกติ | ไตเสื่อม = หนักเชิงโครงสร้าง; รักษาตามแผนปัจจุบัน | ★★★ |
| NT-proBNP, echocardiogram | BNP สูง EF ต่ำ | หัวใจล้มเหลว — ธงแดง | ★★★ |
| Lipid profile | LDL สูง TG สูง HDL ต่ำ ในคนเฉื่อยเย็น | ชุ่ม–หนัก; LDL สูงมากในคนผอมเย็นให้ตรวจไทรอยด์ | ★★ |
| FBS, HbA1c, insulin | สูง ร่วมกับอ้วนเฉื่อย | เบาหวานชนิดที่ ๒ ระยะดื้ออินซูลินเรื้อรัง | ★★ |
| CBC | Hb ต่ำ (ซีดร่วมกับบวม) หรือ Hct สูง (จาก OSA/ขาดออกซิเจน) | ★ | |
| Vitamin D, B12, ferritin | ต่ำ | ตัวชี้อ่อนของความเฉื่อยและปวดเมื่อย | ★ |
| Polysomnography / home sleep test | AHI ≥ ๕ (มี), ≥ ๑๕ (ปานกลาง) | OSA — รักษาแล้ว "หนัก" หายเป็นชุด (ง่วง บวม ความดัน ซึมเศร้า) | ★★★ |
| Cortisol, dexamethasone suppression | คอร์ติซอลสูงไม่กด | Cushing (หน้ากลม พุง บวม กล้ามเนื้ออ่อน) — ธงแดง; รูปแบบ "หนักบน-ผอมแขนขา" | ★★ |
| Ultrasound (ตับ ไทรอยด์ รังไข่ ก้อน) | ไขมันพอกตับ ถุงน้ำ ก้อน เนื้องอกไม่ร้าย | "เสมหะรวมเป็นก้อน" ตามศาสตร์จีน — ทุกก้อนต้องผ่านการวินิจฉัยว่าไม่ร้ายก่อน | ★★ |
| Lymphoscintigraphy / venous Doppler (บวมข้างเดียว) | น้ำเหลืองอุดกั้น ลิ่มเลือดดำ | DVT = ธงแดง ฉุกเฉิน | ★★ |
| โรค/ภาวะ | ลักษณะที่ทำให้อ่านเป็นหนัก | ขั้วร่วม |
|---|---|---|
| ไทรอยด์ต่ำ | บวม myxedema ช้า เย็น ง่วง | เย็น |
| โรคอ้วนชนิดเฉื่อย · เบาหวานชนิดที่ ๒ ระยะเรื้อรัง · ไขมันในเลือดสูงร่วมกับเฉื่อย | มวลสะสม กิจกรรมต่ำ | ชุ่ม (ถ้ายังอุ่น) เย็น |
| หยุดหายใจขณะหลับ (OSA) | ง่วง บวมหน้า ตื่นปวดหัว ความดันสูง | เย็น ชุ่ม |
| หัวใจล้มเหลว · ไตเรื้อรัง · ตับแข็งมีท้องมาน · nephrotic syndrome | น้ำคั่งเชิงโครงสร้าง — ธงแดงทั้งหมด | เย็น |
| บวมน้ำเหลือง (lymphedema) · เส้นเลือดขอด · หลอดเลือดดำไม่พอเพียง | ของเหลวคั่งเฉพาะที่ | — |
| ซึมเศร้าชนิดเฉื่อย (melancholic/atypical) · กลุ่มอาการเหนื่อยล้าเรื้อรังชนิดตัวหนัก · ภาวะหลังโควิด/หลังไวรัส | หนักเชิงประสาท-ใจ | เย็น |
| ไซนัสอักเสบเรื้อรังชนิดน้ำมูกใส · ภูมิแพ้ชนิดน้ำมูกใสไหลตลอด · หอบหืดชนิดเสมหะขาวมาก · หลอดลมอักเสบเรื้อรังชนิดเสมหะขาว | เมือกใสมาก | เย็น ชุ่ม |
| PCOS ชนิดอ้วนเฉื่อย · เนื้องอกมดลูก ถุงน้ำรังไข่ ซีสต์ ไขมันใต้ผิว · ต่อมไทรอยด์โต (goiter) · ต่อมน้ำเหลืองโตเรื้อรัง | จีน: 痰凝 เสมหะรวมเป็นก้อน | เย็น |
| ข้อเสื่อมชนิดบวมน้ำ · ปวดหลังชนิดหนักตื้อแย่ลงวันฝน · fibromyalgia ชนิดตัวหนัก | ปวดหนักตื้อไม่เคลื่อน | เย็น |
| ผลจากยา: สเตียรอยด์ อินซูลิน CCB (amlodipine บวมขา) ยาต้านซึมเศร้า/ยาต้านจิตเวชบางชนิด ยาคุมกำเนิด NSAIDs (บวม) | บวม น้ำหนักขึ้น เฉื่อย | — |
| ภาวะหนักจากพฤติกรรม: นั่งทั้งวัน กินดึก นอนกลางวันนาน ขาดแดด อาหารหวานมันเย็น ดื่มน้ำเย็นจัดกับอาหาร | ภูมิประเทศเอียง | ชุ่ม เย็น |
| ศาสตร์ | คำที่ใกล้ที่สุด | สิ่งที่ศาสตร์นั้นเน้นเป็นพิเศษ |
|---|---|---|
| แพทย์แผนไทย | เสมหะ/อาโปธาตุกำเริบ ร่วมกับปิตตะหย่อน; "น้ำเหลืองเสีย" ชนิดเย็น; ปฐมวัย (วัยเด็ก) เป็นวัยของเสมหะ | ตำรับยารสร้อน เผ็ด ขม ขับเสมหะ และการ "เดินธาตุ" (ทำให้ธาตุเดิน) ด้วยการเคลื่อนไหว |
| อายุรเวท | กผะกำเริบ: guru (หนัก) manda (ช้า) śīta (เย็น) sthira (นิ่ง) — บวม ง่วง ท้องอืด น้ำหนักขึ้น; อามะที่ยังไม่สุก (āma) สะสม | วางหนักไว้ในโทษะเดียวกับเย็นและชุ่ม (กผะ) ตรงกับที่วงล้อวางหนัก ๒๔๐° ระหว่างเย็น ๑๘๐° และชุ่ม ๓๐๐°; ใช้ langhana (อด ออกกำลัง อบ) และรสเผ็ด ขม ฝาด |
| แพทย์แผนจีน | 寒湿 เย็น-ชื้น; 痰湿 เสมหะ-ชื้น; 脾阳虚 หยางม้ามพร่อง (ทำให้น้ำไม่ถูกเปลี่ยน — 水湿内停); 水肿 บวมน้ำ | อธิบายว่าน้ำคั่งเพราะ "ไฟม้าม-ไต" ไม่พอเปลี่ยนน้ำ — ตรงกับวังวนอามะที่ไฟมอดมาก่อนน้ำคั่ง และให้การรักษา "อุ่นหยาง-ขับน้ำ" ไม่ใช่แค่ขับน้ำ |
ภาพจำ: ใบไม้ในลม เบาจนถูกพัดไปทุกทิศ ทุกอย่างเร็ว ไม่สม่ำเสมอ และไม่มีอะไรถ่วงไว้
เบาอยู่ที่ ๖๐° ระหว่างร้อนและแห้ง — เป็นบ้านของลม–ไฟ เช่นเดียวกับหนัก เบามีสององค์ประกอบ: เบาเชิงมวล (ผอม กล้ามเนื้อน้อย กระดูกบาง ปริมาตรเลือดน้อย — ทำให้ระบบไม่มีความเฉื่อยคอยหน่วง) และ เบาเชิงระบบประสาทอัตโนมัติ (sympathetic reactivity สูง วงจร fight-or-flight ถูกกระตุ้นง่าย การเต้นของหัวใจและการหายใจแกว่งเร็ว การปรับตัวเมื่อเปลี่ยนท่าล้มเหลว) ในทางการแพทย์แผนปัจจุบัน ภาพนี้กระจายอยู่ในหลายสาขา — โรควิตกกังวลและแพนิก, orthostatic intolerance / POTS, ใจสั่นและหัวใจเต้นผิดจังหวะชนิดไม่ร้ายแรง, ลำไส้แปรปรวนชนิดเกร็ง, ไมเกรนที่มีออรา, สั่น กระตุก tic, นอนหลับตื้น, และภาวะ "ลม" ทางระบบประสาทที่ศาสตร์ดั้งเดิมรวมไว้ในคำเดียว การเห็นว่าทั้งหมดนี้เป็นภูมิประเทศเดียวกัน ทำให้การดูแลด้วย "ตรงข้าม" (ความหนัก ความสม่ำเสมอ ความอุ่น น้ำมัน การถ่วง) ใช้ได้ข้ามโรค
| มิติ | อาการที่ผู้ป่วยเล่า | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| 🦴 โครงสร้าง | ผอม น้ำหนักขึ้นยาก กินเท่าไรก็ไม่อ้วน · ข้อหลวม ยืดเกิน ข้อเคลื่อนง่าย · กระดูกบาง หักง่าย (ผู้สูงอายุ) | ★★ |
| ปวดที่ย้ายที่ ไม่อยู่นิ่ง วันนี้ไหล่ พรุ่งนี้เข่า · ปวดแบบแปลบ เสียว ชา คล้ายไฟช็อต · กล้ามเนื้อกระตุก เปลือกตากระตุก ตะคริว | ★★★ | |
| 🧬 พลังชีวิต | ท้องอืดเป็นพัก ๆ มีลม เรอ ผายลม ปวดบิดเกร็งแล้วหาย · ถ่ายสลับผูก-เหลว ถ่ายทันทีเมื่อเครียด · หิวไม่เป็นเวลา ลืมกิน แล้วมือสั่นหวิว | ★★★ |
| ปัสสาวะบ่อยครั้งละน้อยเมื่อตื่นเต้น · ประจำเดือนไม่สม่ำเสมอ มาก่อนบ้างหลังบ้าง ปวดเกร็ง | ★★ | |
| เหงื่อออกที่มือเท้าเมื่อประหม่า มือเย็นชื้น (ต่างจากเย็นทั้งตัว) | ★★ | |
| 💨 ไหลเวียน | ใจสั่น ใจเต้นแรงเป็นพัก ๆ รู้สึกหัวใจ "ตกวูบ" · ลุกยืนแล้วหน้ามืด ตาลาย ต้องเกาะ · ร้อนวูบเย็นวาบสลับกันเร็ว (ไม่มีรูปแบบบน-ล่าง) | ★★★ |
| หายใจไม่อิ่ม ต้องถอนหายใจบ่อย หายใจตื้นเร็ว มือชาเมื่อหายใจเร็ว | ★★ | |
| 🧠 สมอง | หลับยากเพราะคิดไม่หยุด หลับตื้น ฝันเยอะ ตื่นทุกเสียง ตื่นแล้วหลับต่อไม่ได้ · นอนดึกตื่นสายเป็นวงจร | ★★★ |
| เวียนหัวบ้านหมุน หูอื้อ เสียงในหู · ตาพร่าเป็นพัก ๆ · ปวดหัวแบบมีออรา · ไวต่อแสง เสียง กลิ่น สัมผัส | ★★ | |
| สมาธิสั้น เปลี่ยนเรื่องเร็ว ลืมง่าย เริ่มหลายอย่างไม่จบ · พูดเร็ว ความคิดกระโดด | ★★ | |
| 💚 จิตใจ | วิตกกังวล ตกใจง่าย สะดุ้ง กลัวโดยไม่มีเหตุ แพนิก · อารมณ์เปลี่ยนเร็ว · รู้สึกไม่มั่นคง ลอย ไม่อยู่กับตัว | ★★★ |
| กระตือรือร้นแล้วหมดแรงเร็ว (burst-and-crash) · เบื่อง่าย ต้องการสิ่งใหม่ | ★ |
| อยากได้ผ้าห่มหนัก ๆ ทับ อยากถูกกอดแน่น อยากอยู่ในที่เงียบมืดอุ่น; อาหารอุ่นนุ่มมัน (ข้าวต้ม ซุป) ทำให้สงบ | ★★★ |
| ทนลมแรง เสียงดัง ที่คนเยอะ การเดินทาง การอดนอน อดอาหาร คาเฟอีน ไม่ได้ — อาการกำเริบทันที | ★★★ |
| อาการแย่ลงช่วงบ่ายแก่ (๑๔–๑๘ น.) และดึกถึงเช้ามืด (๒–๖ น.) ปลายฤดูฝน-ต้นหนาว (ลมเปลี่ยน) และวันลมแรง | ★★ |
| อาการดีขึ้นด้วยกิจวัตรที่สม่ำเสมอ (กิน-นอนเวลาเดิม) นวดน้ำมันอุ่น ความอบอุ่น น้ำหนักถ่วง การหายใจช้า ความเงียบ | ★★★ |
| อาการแย่ลงหลังเปลี่ยนตารางชีวิต เดินทางข้ามเขตเวลา ทำงานกะ ประจำเดือน คลอด ผ่าตัด ข่าวร้าย | ★★ |
| ดูที่ | สิ่งที่พบในขั้วเบา | ที่มาของความรู้ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| สีหน้า ผิว | ผิวคล้ำหม่นหรือซีด บาง เห็นเส้นเลือด สีหน้าเปลี่ยนเร็ว ตื่นตัว | อายุรเวท | ★ |
| ตา | ตากลอกไปมา ไม่จ้องนิ่ง กะพริบถี่ เปลือกตากระตุก ตาแห้ง | อายุรเวท · จีน (ลม) | ★★ |
| ลิ้น | ลิ้นเล็ก บาง สั่นเมื่อแลบ (舌颤) เบี้ยวเล็กน้อย ฝ้าบาง ปลายแดง (ถ้ามีไฟ) | จีน | ★★★ |
| ชีพจร | ลอย (浮 fú แตะเบา ๆ ก็เจอ) เล็ก เร็ว ไม่สม่ำเสมอ (结 jié / 代 dài เต้นข้าม) หรือตึงเหมือนสายพิณ (弦 xián); อายุรเวท: ชีพจรวาตะเหมือนงูเลื้อย เร็ว เบา ไม่แน่นอน | จีน · อายุรเวท | ★★★ |
| มือ | มือสั่นละเอียดเมื่อเหยียดแขน (fine tremor) มือเย็นชื้น เล็บมีจุดขาว กัดเล็บ | แผนปัจจุบัน · อายุรเวท | ★★★ |
| เสียง | พูดเร็ว เสียงสูง ขาดช่วง ถอนหายใจระหว่างพูด | อายุรเวท (ศัพทะ) | ★★ |
| อุจจาระ ปัสสาวะ | ไม่สม่ำเสมอ สลับผูก-เหลว มีลมมาก · ปัสสาวะบ่อยครั้งละน้อย ใส | อายุรเวท | ★★ |
| ท้อง | ท้องมีลม เคาะโปร่ง เสียงลำไส้ดัง ปวดย้ายที่ กดแล้วเจ็บที่หนึ่งแล้วย้าย | จีน · ไทย (ลมในท้อง) | ★★ |
| รูปร่าง ท่าทาง | ผอมเล็ก กระดูกเด่น นั่งไม่นิ่ง เขย่าขา ขยับมือ เปลี่ยนท่าบ่อย เดินเร็ว ตกใจเมื่อมีเสียง | อายุรเวท (อากฤติ) | ★★★ |
| วัด | ค่าที่ชี้เบา | หมายเหตุสำหรับแพทย์ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| ทดสอบลุกยืน (active stand / NASA lean test ๑๐ นาที) | ชีพจรขึ้น ≥ ๓๐/นาที (≥ ๔๐ ในวัยรุ่น) โดยความดันไม่ตก = POTS; ความดันตก ≥ ๒๐/๑๐ = orthostatic hypotension | เป็นการทดสอบข้างเตียงที่ตรงกับ "เบา" ที่สุด ทำได้ในห้องตรวจ ๑๐ นาที; ต้องแยกจากขาดน้ำ (แห้ง) ด้วยประวัติน้ำและปัสสาวะ | ★★★ |
| ชีพจรขณะพักและความแปรปรวน | ชีพจร > ๙๐ เมื่อนั่งนิ่ง; จังหวะไม่สม่ำเสมอเมื่อคลำ; ชีพจรเปลี่ยนมากตามการหายใจ | ไม่สม่ำเสมอ → ECG | ★★ |
| อัตราหายใจ · การหายใจ | > ๑๘/นาที หายใจอก ถอนหายใจบ่อย; ทดสอบกลั้นหายใจได้สั้น (< ๒๐ วินาที) | hyperventilation syndrome | ★★ |
| Tremor | เหยียดแขนวางกระดาษบนมือ — กระดาษสั่นละเอียด | ไทรอยด์ คาเฟอีน วิตกกังวล essential tremor | ★★ |
| BMI · BIA | BMI < ๒๐; มวลกล้ามเนื้อต่ำ; TBW% ปกติหรือต่ำ | เบาเชิงมวล | ★★ |
| Beighton score (ข้อหลวม) | ≥ ๔/๙ | hypermobility — โครงสร้างเบาหลวม มักมาพร้อม POTS และวิตกกังวล | ★★ |
| Reflex | ไวเกิน (brisk) โดยไม่มี clonus | ระบบประสาทไว; มี clonus/pathologic reflex = ส่งต่อ | ★ |
| แบบประเมิน GAD-7 · ISI (นอน) · PSQI | GAD-7 ≥ ๑๐; ISI ≥ ๑๕ | เบาเชิงประสาท-ใจ | ★★ |
| การตรวจ | ผลที่อ่านเป็นเบา | ความหมายทางการแพทย์ · สิ่งที่ต้องทำ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| TSH, FT4 | ไทรอยด์เป็นพิษ | สั่น ใจสั่น นอนไม่หลับ = ร้อน–เบา; รักษาแล้วเบาลดชัด | ★★★ |
| CBC, ferritin | ซีด; ferritin < ๕๐ ร่วมกับขาอยู่ไม่สุข (RLS) | ซีดทำให้ใจสั่นหวิว = เบา–เย็น; ferritin ต่ำสัมพันธ์กับ RLS ชัดเจน — ให้เหล็กแล้ว "ลม" ที่ขาหาย | ★★★ |
| Mg, Ca, K, phosphate, vitamin D | Mg ต่ำ Ca ต่ำ K ต่ำ | กระตุก ตะคริว ใจสั่น — แก้ได้ตรง | ★★★ |
| FBS, OGTT พร้อมอาการ | น้ำตาลต่ำ < ๗๐ ขณะมีอาการ (Whipple triad) | hypoglycemia = เบา–เย็น (หวิว สั่น เหงื่อเย็น) | ★★ |
| B12, folate, homocysteine | B12 ต่ำ | ชา เสียว เดินเซ ความจำ = ลมทางประสาท; แก้ได้ | ★★ |
| ECG, Holter ๒๔ ชม., event recorder | PVC/PAC บ่อย, SVT, sinus tachycardia, ไม่พบเมื่อมีอาการ (= functional) | ต้องแยกหัวใจเต้นผิดจังหวะที่อันตราย (AF, VT) ก่อนอ่านเป็นเบา | ★★★ |
| Tilt table test | POTS / vasovagal | ยืนยัน orthostatic intolerance | ★★★ |
| HRV (RMSSD, LF/HF) | RMSSD ต่ำ LF/HF สูง ขณะพัก | sympathetic predominance — เชิงวิจัย เทียบในคนเดียวกัน | ★★ |
| Cortisol เช้า-ค่ำ, DHEA-S, catecholamine/metanephrine ในปัสสาวะ ๒๔ ชม. | คอร์ติซอลค่ำสูง; metanephrine สูง | เครียดเรื้อรัง = เบา–แห้ง; metanephrine สูง = pheochromocytoma ธงแดง (หายาก แต่ต้องคิดถึงเมื่อใจสั่นร่วมกับความดันพุ่งเป็นพัก ๆ และเหงื่อแตก) | ★★ |
| DEXA | กระดูกบาง/พรุน | เบา–แห้งเชิงโครงสร้าง | ★★ |
| Vestibular test, audiometry | BPPV, vestibular migraine, เสียงในหูชนิดไม่มีรอยโรค | ลมทางหู-สมดุล | ★★ |
| Polysomnography | sleep-onset latency ยาว หลับตื้น REM ผิดปกติ ตื่นบ่อย | นอนไม่หลับชนิดเบา (ต่างจาก OSA ชนิดหนัก) | ★★ |
| โรค/ภาวะ | ลักษณะที่ทำให้อ่านเป็นเบา | ขั้วร่วม |
|---|---|---|
| โรควิตกกังวลทั่วไป · แพนิก · PTSD · ADHD ผู้ใหญ่ | hyperarousal ความคิดไม่หยุด สะดุ้ง | แห้ง (นอนไม่หลับ) ร้อน |
| POTS · orthostatic intolerance · vasovagal syncope · hypermobility spectrum / EDS | ระบบอัตโนมัติปรับท่าไม่ทัน โครงสร้างหลวม | แห้ง (ปริมาตรน้อย) |
| ใจสั่นชนิดไม่ร้ายแรง (PVC/PAC) · SVT · inappropriate sinus tachycardia | จังหวะหัวใจไม่สม่ำเสมอ | ร้อน |
| ลำไส้แปรปรวนชนิดสลับผูก-เหลว/เกร็ง · functional dyspepsia · aerophagia | ลมในท้อง เกร็ง ไม่สม่ำเสมอ | แห้ง (IBS-C) เย็น (IBS-D) |
| ไมเกรนมีออรา · ปวดหัวจากความตึง · เวียนหัวบ้านหมุน BPPV · เสียงในหู · vestibular migraine | ระบบประสาทไว ย้ายที่ | ร้อน แห้ง |
| Essential tremor · tic · RLS · ตะคริวกลางคืน · กล้ามเนื้อกระตุก (fasciculation) ไม่ร้ายแรง · Bell's palsy | "ลม" ทางระบบประสาทในศาสตร์ดั้งเดิม; Bell's palsy = จีน "ลมโจมตีเส้นลมปราณ" | แห้ง เย็น |
| Parkinson ระยะแรก · ภาวะสั่นในผู้สูงอายุ · เดินเซ · โรคหลอดเลือดสมอง (ธงแดง) | ศาสตร์ดั้งเดิมเรียก "ลมภายใน" (内风) — ต้องวินิจฉัยตามแผนปัจจุบัน | แห้ง |
| นอนไม่หลับชนิดหลับยาก-ตื่นบ่อย · เวลานอนแปรปรวนจากงานกะ · jet lag | วงจรนอนไม่มีที่ยึด | แห้ง ร้อน |
| ไทรอยด์เป็นพิษ · hypoglycemia · ซีด · Mg ต่ำ · pheochromocytoma (ธงแดง) | เบาที่มีสาเหตุเมแทบอลิก | ร้อน หรือเย็น |
| กระดูกพรุน · กล้ามเนื้อลีบ · น้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์ · ผู้สูงอายุหกล้ม | เบาเชิงมวล | แห้ง เย็น |
| PCOS ชนิดผอม · ประจำเดือนไม่สม่ำเสมอจากเครียด (hypothalamic) | แกน HPO แกว่ง | แห้ง |
| ภาวะเบาจากพฤติกรรม: คาเฟอีนมาก อดนอน กินไม่เป็นเวลา จอมือถือดึก เดินทางบ่อย ทำงานหลายอย่างพร้อมกัน ออกกำลังคาร์ดิโอหนักโดยไม่พัก | ภูมิประเทศเอียง | แห้ง ร้อน |
| ศาสตร์ | คำที่ใกล้ที่สุด | สิ่งที่ศาสตร์นั้นเน้นเป็นพิเศษ |
|---|---|---|
| แพทย์แผนไทย | วาตะ (ธาตุลม) กำเริบ — "ลมกำเริบ" ทำให้เวียนหัว ใจสั่น ปวดย้ายที่ ท้องอืด นอนไม่หลับ; ลมหกกอง (ลมพัดขึ้น พัดลง ในท้อง นอกลำไส้ ในเส้น หายใจ) จำแนกตามตำแหน่ง; วัยชราเป็นวัยของลม | มีตำรับ "ยาหอม" (รสหอมเย็น-ร้อนสุขุม) แก้ลมโดยเฉพาะ และการนวดแก้ลมตามเส้นประธานสิบ |
| อายุรเวท | วาตะกำเริบ: laghu (เบา) cala (เคลื่อน) sūkṣma (ละเอียด) khara (หยาบ) — ๘๐ โรคของวาตะในตำรา; ปราณวาตะ (หายใจ-ใจ) อปานวาตะ (ขับถ่าย-รอบเดือน) วยานวาตะ (ไหลเวียน) | ระบบจำแนก "ลม" ละเอียดที่สุด และให้การรักษาที่ตรงข้ามอย่างเป็นระบบ: น้ำมัน (snehana) ความอุ่น (svedana) ความสม่ำเสมอ (dinacaryā) และการ "ถ่วง" (bṛṃhaṇa) |
| แพทย์แผนจีน | 风 ลม (ภายนอก: เฉียบพลัน ย้ายที่; ภายใน 肝风 ลมตับ: สั่น กระตุก เวียนหัว); 气虚 ชี่พร่อง (ใจสั่น เหนื่อย เหงื่อออกเอง); 心血虚 เลือดหัวใจพร่อง (ใจสั่น นอนไม่หลับ ฝัน); 肝气郁结 ชี่ตับติดขัด (เครียด ถอนหายใจ ท้องอืด) | แยกลมภายนอก (ชั้นนอกของวงล้อ) จากลมภายในที่เกิดจากหยิน-เลือดพร่อง (เบาบนแห้ง) — ตรงกับที่วงล้อวางเบา ๖๐° ติดกับแห้ง ๑๒๐° |
ภาพจำ: กาต้มน้ำที่น้ำเหลือก้นกา ไฟเท่าเดิมแต่น้ำน้อย จึงเดือดพล่านข้างบนทั้งที่ทั้งใบไม่ได้ร้อนขึ้น
ไฟลอยไม่ใช่ขั้ว แต่เป็น รูปแบบ ที่เกิดเมื่อแห้ง (น้ำพร่อง) เป็นภูมิประเทศ แล้วความร้อนที่มีอยู่เท่าเดิมกระจายไม่ได้เพราะขาดน้ำเป็นตัวพา จึงพุ่งขึ้นด้านบนและปะทุเป็นพัก ๆ ในทางสรีรวิทยา ภาพนี้ตรงกับ ภาวะที่เขตอุณหภูมิสบาย (thermoneutral zone) ของไฮโปทาลามัสแคบลง — ความผันแปรของอุณหภูมิแกนเพียงเล็กน้อยก็กระตุ้นการระบายความร้อนอย่างรุนแรง (หลอดเลือดผิวหนังส่วนบนขยาย เหงื่อออก) นี่คือกลไกที่เสนอสำหรับอาการร้อนวูบวาบวัยหมดประจำเดือน และภาพเดียวกันพบในภาวะเครียดเรื้อรังระยะหมดกำลัง ไทรอยด์เป็นพิษระยะยาว การป่วยเรื้อรังที่กินเนื้อตัว (วัณโรค มะเร็ง — ธงแดง) การนอนไม่พอสะสม และวัยชรา ศาสตร์จีนเรียก 阴虚火旺 (หยินพร่องไฟกำเริบ) อายุรเวทมองเป็นปิตตะกำเริบบนวาตะ-ธาตุพร่อง ตำราสามคู่พลังงานอธิบายว่านี่คือวังวนที่ป้อนกลับตัวเอง: ร้อนเผาน้ำ → น้ำพร่อง → ไฟลอยยิ่งร้อนบน → เผาน้ำต่อ
| ลักษณะ | ต่างจากร้อนล้วนอย่างไร | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| ร้อนวูบวาบเป็นพัก ๆ ขึ้นจากหน้าอกสู่หน้า นานไม่กี่นาที แล้วอาจหนาวสั่นตาม · เหงื่อออกกลางคืนจนเปียก | ร้อนล้วนร้อนตลอดและทั่วตัว ไม่เป็นพัก | ★★★ |
| ร้อนที่ "ห้าจุด": ฝ่ามือสองข้าง ฝ่าเท้าสองข้าง กลางอก (五心烦热) — โดยที่ตัวไม่ร้อน | ตัวชี้จำเพาะที่สุดของศาสตร์จีนสำหรับภาวะนี้ | ★★★ |
| แก้มแดงเป็นวง (malar flush) ตอนบ่ายถึงค่ำ · ไข้ต่ำ ๆ เฉพาะบ่าย | ร้อนล้วนหน้าแดงทั่วและตลอดวัน | ★★★ |
| ปากคอแห้งตอนกลางคืน ตื่นมาต้องจิบน้ำ แต่จิบทีละน้อย ไม่ดื่มรวดเดียว | ร้อนล้วนดื่มน้ำเย็นรวดเดียวมาก | ★★★ |
| เท้าเย็น ปวดเอวตื้อ ปัสสาวะกลางคืน — ครึ่งล่างพร่อง | ร้อนล้วนไม่มีครึ่งล่างเย็น | ★★★ |
| นอนไม่หลับชนิดหลับแล้วตื่นตี ๒–๔ ตัวร้อน ใจสั่น คิดวน · ฝันมาก | ★★ | |
| ใจสั่นเบา ๆ ตอนเย็น · หูอื้อเสียงสูง · ตาแห้งแสบ · เวียนหัวเบา ๆ | ★★ | |
| ผอมลง ผิวแห้ง ท้องผูกเม็ดแข็ง ประจำเดือนน้อยลง/หมด | ภูมิประเทศแห้งที่รองรับ | ★★ |
| หงุดหงิดกระวนกระวายชนิดไม่มีแรง — โกรธแต่ล้า | ร้อนล้วนโกรธแล้วมีแรงลุย | ★★ |
| อยากได้ความเย็นเฉพาะที่หน้า-อก (พัดลมจ่อหน้า ผ้าเย็นวางหน้าผาก) แต่ต้องใส่ถุงเท้าและห่มขา | ★★★ |
| แย่ลงชัดเจนช่วงบ่ายแก่ถึงกลางคืน โดยเฉพาะ ๑๕–๑๙ น. และ ๐๑–๐๔ น.; เช้าดีที่สุด | ★★★ |
| ดีขึ้นด้วยของชุ่มเย็นอ่อน ๆ (น้ำอุ่นจิบบ่อย ซุปใส ผลไม้ฉ่ำอุณหภูมิห้อง) การนอนพอ การพักช่วงบ่าย — ไม่ใช่ของเย็นจัดหรือรสขมจัด ซึ่งทำให้ท้องเสียและยิ่งแห้ง | ★★★ |
| แย่ลงหลังอดนอน หลังออกกำลังหนักจนเหงื่อโชก หลังกินเผ็ด แอลกอฮอล์ กาแฟ หลังพูดมาก หลังร้องไห้ | ★★ |
| ดูที่ | สิ่งที่พบ | น้ำหนัก |
|---|---|---|
| ลิ้น | ลิ้นแดง (โดยเฉพาะปลาย) ไม่มีฝ้า หรือฝ้าลอกเป็นหย่อม ตัวลิ้นเล็ก แห้ง มีรอยแตก — ลายเซ็นที่จำเพาะที่สุด ต่างจากร้อนล้วน (แดง ฝ้าเหลือง) และแห้ง–เย็น (ซีด แห้ง) | ★★★ |
| ชีพจร | เล็กและเร็ว (细数 xì shuò) — เร็วเหมือนร้อน แต่เส้นบางไม่มีแรงเหมือนแห้ง; ร้อนล้วนจะเร็วและใหญ่ | ★★★ |
| ผิว หน้า | แก้มแดงเป็นวงบนพื้นซีด ผิวแห้งบาง ฝ่ามือร้อนแดง เท้าเย็น | ★★★ |
| อุณหภูมิ | อุณหภูมิเช้าปกติ-ต่ำ บ่ายขึ้น ๐.๕ °C ขึ้นไป (วัดสองเวลา ๗ วัน); อุณหภูมิผิวหน้าสูงกว่าเท้าชัด (เทอร์โมมิเตอร์อินฟราเรด) | ★★ |
| ชีพจร ความดัน | ชีพจรพักปกติ-เร็วเล็กน้อย เพิ่มมากเมื่อลุกยืน; ความดันไม่สูง อาจต่ำ | ★★ |
| BIA | TBW% ต่ำ มวลกล้ามเนื้อต่ำ ไขมันต่ำ-ปกติ | ★★ |
| Hot flash diary | จำนวนครั้ง/วัน เวลา ความรุนแรง ตัวกระตุ้น — ๗ วัน | ★★ |
| การตรวจ | ผลที่สอดคล้อง | ความหมาย · สิ่งที่ต้องทำ | น้ำหนัก |
|---|---|---|---|
| FSH, estradiol, AMH (สตรี) | FSH > ๒๕–๔๐ estradiol ต่ำ | วัยหมดประจำเดือน — ต้นแบบของไฟลอย; ฮอร์โมนทดแทนเป็นทางเลือกตามแผนปัจจุบันที่ต้องปรึกษาแพทย์ | ★★★ |
| TSH, FT4 | ไทรอยด์เป็นพิษ (โดยเฉพาะระยะยาวที่ผอมลง) | ร้อน–เบา–แห้ง — รักษาแล้วไฟลอยดับ | ★★★ |
| CBC, ESR, CRP, CXR, AFB/IGRA | ซีด ESR สูง; ภาพปอดผิดปกติ | เหงื่อกลางคืน + ไข้บ่าย + น้ำหนักลด = วัณโรค มะเร็งต่อมน้ำเหลือง ธงแดง — ศาสตร์ดั้งเดิมเรียกภาพเดียวกันนี้ว่า "ไฟลอย" มานานก่อนจะรู้จักเชื้อ | ★★★ |
| Cortisol เช้า-ค่ำ, DHEA-S | คอร์ติซอลค่ำสูง เช้าต่ำ (จังหวะกลับ) DHEA-S ต่ำ | เครียดเรื้อรังระยะหมดกำลัง — ไฟลอยชนิด "ไม่ใช่ฮอร์โมนเพศ" | ★★ |
| FBS, HbA1c | สูง ร่วมกับผอม กระหาย | เบาหวานที่ควบคุมไม่ได้ = ร้อน–แห้ง ที่มักมีไฟลอยกลางคืน | ★★ |
| Testosterone (ชาย ๕๐+) | ต่ำ ร่วมกับร้อนวูบ เหงื่อกลางคืน | ภาวะพร่องฮอร์โมนเพศชาย | ★★ |
| Na, urine SG, Hct | เอียงไปทางเลือดข้น | ยืนยันน้ำพร่อง | ★ |
| ANA, ESR | บวก/สูง ร่วมกับผื่นแก้ม | SLE ทำให้ malar rash และไข้บ่ายเหมือนกัน — ธงแดง | ★★ |
| โรค/ภาวะ | ลักษณะ |
|---|---|
| วัยหมดประจำเดือน · หลังตัดรังไข่ · ยาต้านฮอร์โมน (tamoxifen, aromatase inhibitor, GnRH analog) | ต้นแบบ — ร้อนวูบวาบ เหงื่อกลางคืน ช่องคลอดแห้ง นอนไม่หลับ ใจสั่น เท้าเย็น |
| ภาวะพร่องฮอร์โมนเพศชาย | ภาพเดียวกันในชาย |
| ภาวะหมดไฟ (burnout) · เครียดเรื้อรังระยะหมดกำลัง · นอนน้อยสะสมเป็นปี | ร้อนรนแต่ล้า ตื่นตี ๓ ใจสั่นเย็น ผอมลง |
| ไทรอยด์เป็นพิษระยะยาว · เบาหวานควบคุมไม่ได้ระยะผอม | ไฟที่เผาน้ำจนพร่อง |
| ผู้สูงอายุที่ผอมแห้ง นอนไม่หลับ ปากแห้งกลางคืน | วัยชรา = น้ำพร่องตามธรรมชาติ |
| หลังป่วยไข้สูงนาน · หลังเคมีบำบัด/ฉายแสง · หลังคลอดที่เสียเลือดมากและนอนไม่พอ | ไฟกินน้ำแล้วทิ้งภูมิประเทศแห้งไว้ |
| วัณโรค · มะเร็งต่อมน้ำเหลือง · โรคภูมิต้านตนเองระยะกำเริบ · การติดเชื้อเรื้อรัง (HIV, เยื่อบุหัวใจอักเสบ) | ธงแดง — เหงื่อกลางคืน ไข้บ่าย น้ำหนักลด ต้องตรวจก่อนเสมอ |
| ผลจากสาร: แอลกอฮอล์เรื้อรัง คาเฟอีนมาก ยาต้านซึมเศร้าบางชนิด (เหงื่อกลางคืน) ยาไทรอยด์เกิน |
ผู้ป่วยไฟลอยที่ถูกอ่านเป็น "ร้อน" จะได้รับการดูแลแบบระบาย: ของเย็นจัด รสขมจัด ยาระบาย การอดอาหาร การขับเหงื่อ ทั้งหมดนี้ทำให้น้ำที่พร่องอยู่แล้วยิ่งพร่อง ไฟจึงยิ่งลอย ผู้ป่วยจะกลับมาบอกว่า "ทำตามแล้วแย่ลง" และมักถูกตีความว่าทำไม่ครบ ในทางกลับกัน ผู้ป่วยไฟลอยที่ถูกอ่านเป็น "เย็น" (เพราะเท้าเย็น ล้า) จะได้รับของร้อนเผ็ดบำรุงไฟ ซึ่งจุดไฟที่ลอยอยู่ให้พุ่ง นอนไม่หลับหนักขึ้น การดูแลที่ถูกคือ เติมน้ำอย่างอุ่นและช้า — ของชุ่มรสหวานอ่อน อุณหภูมิห้อง การนอน การพักบ่าย ลดสิ่งที่เผาน้ำ (คาเฟอีน แอลกอฮอล์ เหงื่อ พูดมาก) — แล้วไฟจะลงมาเอง นี่คือเหตุผลที่ตำราสามคู่พลังงานให้ไฟลอยเป็นภาวะที่เจ็ดแยกจากหกขั้ว และเหตุผลที่กฎ "พร่องมาก่อนเกิน" ต้องมี
ให้บันทึกเป็นไฟลอยเมื่อ (๑) มีลายเซ็นสามดาวจาก ๑๒.๒ อย่างน้อยสามข้อ และ (๒) ลิ้นแดงไม่มีฝ้า หรือ ชีพจรเล็กเร็ว อย่างน้อยหนึ่งอย่าง และ (๓) คะแนนแห้งไม่น้อยกว่าครึ่งของคะแนนร้อน เมื่อเข้าเกณฑ์ ให้ปักหมุด สองหมุดเชื่อมกันด้วยเส้น: หมุดร้อนที่ชั้นนอก (สิ่งที่ปะทุ) และหมุดแห้งที่ชั้นกลาง (ภูมิประเทศ) แล้วเขียนกำกับว่า "ไฟลอย" ตามภาพวังวนหยินพร่องในตำราสามคู่พลังงาน ไฟลอยเป็นข้อยกเว้นของกฎ "ชั้นนอกกำหนดก้าวแรก" — เพราะชั้นนอก (ร้อน) เป็น ผล ของชั้นกลาง (แห้ง) ก้าวแรกจึงเป็นการเติมน้ำอย่างอุ่นและช้า ซึ่งดับไฟที่ลอยไปพร้อมกัน ไม่ใช่การระบายความร้อน
สี่ตารางที่ควรพิมพ์ติดผนังห้องตรวจ — ผลตรวจ → ทิศ · โรค → ขั้วตามระยะ · ลิ้น-ชีพจร-การตรวจแปดประการ · ยาที่ทำให้อ่านผิด
หลักการอ่าน: ผลตรวจหนึ่งค่าบอก ทิศ ได้ แต่ต้องมี "บริบท" (คอลัมน์สุดท้าย) จึงจะรู้ว่าทิศไหนในสองทิศที่เป็นไปได้ ผลผิดปกติชัดเจน = ๓ คะแนน; ค่าเอียงในช่วงปกติ = ๑ คะแนน (กฎข้อ ๔); และทุกค่าที่ผิดปกติต้องได้รับการจัดการทางการแพทย์ตามความหมายของมันก่อน
| การตรวจ | ผล | ทิศ | บริบทที่ใช้แยก · หมายเหตุ |
|---|---|---|---|
| TSH / FT4 | TSH ↑ FT4 ↓ | เย็นหนัก | ไทรอยด์ต่ำ; subclinical ให้ ๑ คะแนน; ผิวแห้งที่พบเป็นแห้งเฉพาะที่ ไม่ให้คะแนนแห้ง |
| TSH ↓ FT4 ↑ | ร้อนเบา → แห้ง | ไทรอยด์เป็นพิษ; ระยะยาวเพิ่มแห้งและไฟลอย | |
| CBC | Hb ↓ (ซีด) | เย็นเบา | เชื้อเพลิงไม่พอ + ใจสั่นหวิว; MCV ต่ำ → เหล็ก, สูง → B12/folate; หาแหล่งเสียเลือด |
| Hct ↑ (เลือดข้น) | แห้ง | ขาดน้ำ; ถ้าร่วมกับ OSA/สูบบุหรี่ = หนัก; polycythemia vera = ธงแดง | |
| WBC ↑ neutrophil | ร้อน | ติดเชื้อ/อักเสบเฉียบพลัน; eosinophil ↑ = ภูมิแพ้/พยาธิ (ชุ่ม) | |
| CRP / ESR / hs-CRP | สูงชัดเจน (> ๑๐) | ร้อน | หาแหล่งอักเสบ; ผู้ป่วยที่ดูเย็นแต่ CRP สูง = ร้อนซ่อนใต้เย็น |
| hs-CRP ๑–๑๐ เรื้อรัง | ชุ่ม(ร้อน) | การอักเสบระดับต่ำจากไขมัน/เมแทบอลิก | |
| FBS / HbA1c / insulin | สูง + อ้วน + ไม่มีอาการ | ชุ่มหนัก | ดื้ออินซูลิน; HOMA-IR ↑; เบาหวานระยะแรก |
| สูงมาก + ผอม กระหาย ปัสสาวะมาก | ร้อนแห้ง | osmotic diuresis; ระยะเผาผลาญ; DKA = ธงแดง | |
| ต่ำ (< ๗๐) ขณะมีอาการ | เบาเย็น | hypoglycemia; หาสาเหตุ (ยา อดอาหาร reactive) | |
| Lipid | TG ↑ HDL ↓ | ชุ่ม | ลายเซ็นดื้ออินซูลิน |
| LDL ↑ เดี่ยว ๆ ในคนผอมเย็น | เย็น(หนัก) | ตรวจ TSH; พันธุกรรม (FH) ไม่ใช่ขั้ว | |
| Uric acid | สูง | ชุ่ม / กำเริบ ร้อน | เรื้อรังไม่มีอาการ = ชุ่ม–หนัก; ข้ออักเสบ = ร้อน–ชุ่ม |
| ALT / AST / GGT | สูงเล็กน้อย + ไขมันพอกตับ | ชุ่มหนัก | MASLD; GGT ↑ มาก = แอลกอฮอล์ |
| สูงมาก + ตาเหลือง | ร้อนชุ่ม | ตับอักเสบ — ธงแดง | |
| Albumin | ต่ำ + ผอม | เย็นแห้ง | ขาดโปรตีน/ดูดซึม |
| ต่ำ + บวม | หนัก + ธงแดง | ไต ตับ; น้ำอยู่ผิดที่ (บทที่ ๔.๒) | |
| BUN / Cr / eGFR | BUN/Cr > ๒๐, Cr ปกติ | แห้ง | prerenal ขาดน้ำ |
| Cr ↑ eGFR ↓ | หนักเย็น + ธงแดง | ไตเสื่อม | |
| Na / osmolality | Na ↑ osm ↑ | แห้ง | ขาดน้ำอิสระ |
| Na ↓ + บวม | หนัก | น้ำเกินสัมพัทธ์; Na < ๑๓๐ ธงแดง | |
| K / Mg / Ca | ต่ำ | เบา(แห้ง) | ตะคริว กระตุก ใจสั่น; แก้ตรง |
| Ferritin | < ๓๐ (หรือ < ๕๐ + RLS) | เย็นเบา | เลือดพร่อง; ผมร่วง เล็บเปราะ = + แห้ง |
| สูง + CRP สูง | ร้อนชุ่ม | acute phase reactant; สูงมากไม่มีอักเสบ → hemochromatosis ส่งต่อ | |
| B12 / folate | ต่ำ | เบาเย็น | ชา เดินเซ ซีด ล้า |
| Vitamin D | < ๒๐ | เย็นหนัก (อ่อน) | ปวดเมื่อย ล้า ซึม — ๑ คะแนน |
| Cortisol / DHEA-S | ค่ำสูง จังหวะแบน | ร้อนเบา | เครียดระยะแรก hyperarousal |
| ค่ำสูง เช้าต่ำ DHEA-S ต่ำ | ไฟลอย (แห้ง+ร้อน) | เครียดระยะหมดกำลัง | |
| เช้าต่ำมาก | เย็น + ธงแดง | adrenal insufficiency ยืนยันด้วย stimulation test | |
| FSH / estradiol | FSH ↑ E2 ↓ | ไฟลอย · แห้งเบา | วัยหมดประจำเดือน |
| Testosterone (ชาย) | ต่ำ | เย็นหนัก หรือไฟลอย | ตามอาการร่วม |
| Androgen / US รังไข่ (หญิง) | PCOS | อ้วน: ชุ่มหนัก · ผอม: เบาแห้ง | สอง phenotype คนละขั้ว |
| Urinalysis | SG > ๑.๐๒๕ เข้ม | แห้ง(ร้อน) | ขาดน้ำ |
| SG < ๑.๐๐๕ ใส มาก | เย็น | ดื่มมาก / ไตเข้มข้นไม่ได้ / เบาจืด (ธงแดงถ้า > ๓ ล.) | |
| WBC nitrite แบคทีเรีย ขุ่น | ร้อนชุ่ม | UTI รักษาตามแผนปัจจุบัน | |
| โปรตีน / เม็ดเลือดแดง | หนัก + ธงแดง | ไต; เลือดในปัสสาวะต้องหาสาเหตุ | |
| Stool exam / calprotectin | มูก WBC พยาธิ เชื้อรา; calprotectin ↑ | ชุ่มร้อน | IBD กำเริบ = ธงแดง |
| Swab / KOH | เชื้อรา BV | ชุ่ม | น้ำเน่าเสียร้อน |
| ANA / RF / anti-CCP / SSA-SSB | บวก | ร้อน เรื้อรัง + แห้ง (Sjögren) หรือ ชุ่ม (ข้อบวม) | ภูมิต้านตนเอง — ระวังการ "อุ่น" ระยะกำเริบ |
| IgE | สูง | ชุ่ม (เหลือง) / หนัก (ใส) | ภูมิแพ้ตามสีสารคัดหลั่ง |
| ECG / Holter | sinus tachycardia | ร้อนเบา | |
| sinus bradycardia | เย็น | นักกีฬา/ยา ไม่นับ | |
| PVC/PAC/SVT ไม่ร้ายแรง | เบา | AF/VT = ธงแดง | |
| NT-proBNP / echo | สูง / EF ต่ำ | หนักเย็น + ธงแดง | หัวใจล้มเหลว |
| HRV | RMSSD ต่ำ + HR สูง | เบาร้อน | เชิงวิจัย เทียบในคนเดียวกัน |
| RMSSD ต่ำ + HR ต่ำ | เย็นหนัก | เชิงวิจัย | |
| BIA | TBW% ↓ | แห้ง | วัดเช้า ก่อนอาหาร หลังปัสสาวะ |
| ECW/TBW > ๐.๔๐ | หนัก | > ๐.๔๓ หาสาเหตุ | |
| ไขมัน ↑ กล้ามเนื้อปกติ อุ่น | ชุ่ม | ไขมัน ↑ กล้ามเนื้อ ↓ เย็น = หนัก | |
| Polysomnography | AHI ≥ ๕ | หนัก | OSA; sleep-onset ยาว ตื่นบ่อย = เบา |
| DEXA | T-score ≤ −๒.๕ | เบาแห้ง | โครงสร้างสูญมวล |
| Tilt / active stand | HR ↑ ≥ ๓๐ ไม่มี BP ตก | เบา | POTS; BP ตก = แห้ง/เย็น |
| Schirmer | < ๕ มม./๕ นาที | แห้ง | → SSA/SSB |
| IGRA / CXR / AFB | บวก | ไฟลอย + ธงแดง | วัณโรค — ภาพ "ไฟลอย" ที่มีเชื้อ |
ตารางนี้ตอบคำถามที่แพทย์ถามบ่อยที่สุด: "ผู้ป่วยโรค X ของผม อยู่ตรงไหนบนวงล้อ" คำตอบเกือบทุกครั้งคือ "ขึ้นกับระยะ" จึงจัดเป็นสามคอลัมน์ตามลำดับเวลาที่โรคมักเดิน และให้ผู้รักษาใช้เป็น สมมติฐานตั้งต้น ที่ต้องยืนยันด้วยแผ่นนับคะแนน ไม่ใช่ข้อสรุป
| โรค/ภาวะ | ระยะแรก / ชนิดที่พบบ่อย | ระยะกลาง / เรื้อรัง | ระยะท้าย / ภาวะแทรกซ้อน |
|---|---|---|---|
| เบาหวานชนิดที่ ๒ | ชุ่มหนัก ดื้ออินซูลิน อ้วน | ร้อนแห้ง กระหาย ปัสสาวะมาก ผอมลง | เย็นหนัก ไต บวม / แห้งเบา ปลายประสาท |
| เบาหวานชนิดที่ ๑ | ร้อนแห้งเบา | ตามการควบคุม | เหมือนชนิดที่ ๒ |
| ไทรอยด์เป็นพิษ | ร้อนเบา | + แห้ง ผอม กล้ามเนื้อลีบ | ไฟลอย; หลังรักษาอาจพลิกเป็น เย็นหนัก |
| ไทรอยด์ต่ำ | เย็น | เย็นหนัก บวม ซึม | ยาเกิน → เบาร้อน |
| ความดันโลหิตสูง | หนุ่มสาว หน้าแดง HR เร็ว: ร้อนเบา | อ้วน บวม HR ปกติ: หนักชุ่ม | ผู้สูงอายุ SBP สูง DBP ต่ำ (หลอดเลือดแข็ง): แห้ง + ไฟลอย |
| หัวใจล้มเหลว | หนัก บวม เหนื่อย | เย็นหนัก ปลายมือเท้าเย็น | ธงแดงตลอด |
| โรคอ้วน | ยังอุ่น กระฉับกระเฉง ผิวมัน: ชุ่ม | เฉื่อย ง่วง บวม: หนัก | + OSA ซึมเศร้า: หนักเย็น |
| ไขมันพอกตับ (MASLD) | ชุ่ม | ชุ่มหนัก | ตับแข็ง ท้องมาน: หนัก + ธงแดง |
| เกาต์ | กำเริบ: ร้อนชุ่ม | ระหว่างกำเริบ: ชุ่มหนัก | ก้อนโทฟัส: หนัก |
| ข้ออักเสบรูมาตอยด์ | กำเริบ: ร้อนชุ่ม | สงบ: แห้ง (ข้อฝืด) หรือ เย็น | ผิดรูป ลีบ: แห้งเบา |
| ข้อเสื่อม | ฝืด ลั่น: แห้ง | ปวดแย่ลงวันฝน: เย็นแห้ง | บวมน้ำในข้อ: หนัก |
| SLE | กำเริบ ไข้ ผื่น: ร้อน | ไข้บ่าย ผมร่วง แห้ง: ไฟลอย | ไต บวม: หนัก ธงแดง |
| กรดไหลย้อน / กระเพาะ | แสบร้อน ปากขม: ร้อน | เครียด เรอ ลม: เบา | อืด ไม่ย่อย เย็น: เย็นหนัก |
| ลำไส้แปรปรวน | IBS-C: แห้งเบา | IBS-D จากเย็น: เย็น; มูกกลิ่น: ชุ่ม | IBS-M สลับ: เบา |
| ลำไส้อักเสบเรื้อรัง (IBD) | กำเริบ มูกเลือด: ร้อนชุ่ม | สงบ ถ่ายเหลว ซีด: เย็น | ผอม ขาดสารอาหาร: เย็นแห้ง |
| ภูมิแพ้จมูก / ไซนัส | น้ำมูกใส จาม: หนักเย็น (ชั้นนอกโดนลมเย็น) | น้ำมูกเหลืองข้น: ชุ่มร้อน | เรื้อรัง คัดตลอด: หนัก |
| หอบหืด | เสมหะขาวมาก แย่ตอนเช้า: หนักเย็น | ไอแห้ง หอบกลางคืน: แห้งเบา | เสมหะเหลือง ติดเชื้อ: ชุ่มร้อน |
| ผิวหนังอักเสบภูมิแพ้ (atopic) | แดง คัน แฉะ: ร้อนชุ่ม | แห้ง ลอก คัน: แห้ง | หนา คล้ำ: แห้งเย็น |
| สะเก็ดเงิน | แดง กำเริบ: ร้อน | แห้ง ลอก: ร้อนแห้ง | ข้อ: ชุ่ม |
| สิว | อุดตัน มัน: ชุ่ม | อักเสบ หนอง: ร้อนชุ่ม | ซีสต์ แผลเป็น: หนัก |
| ไมเกรน | ตุบ แย่แสง ร้อน: ร้อน | ออรา ก่อนประจำเดือน: เบาแห้ง | หนักตื้อ คลื่นไส้: หนัก |
| นอนไม่หลับ | หลับยาก คิดไม่หยุด: เบา | ตื่นตี ๒–๔ ร้อน: ไฟลอย | หลับได้แต่ไม่สดชื่น: หนัก |
| ซึมเศร้า | กระวนกระวาย นอนไม่หลับ: เบาแห้ง | เฉื่อย นอนมาก กินมาก: หนักเย็น | ผอม ไม่กิน: เย็นแห้ง |
| วิตกกังวล / แพนิก | เบา | + นอนไม่หลับ ผอม: เบาแห้ง | หมดกำลัง: ไฟลอย |
| เหนื่อยล้าเรื้อรัง / หลังไวรัส | ตัวหนัก นอนมาก: หนักเย็น | ใจสั่น นอนไม่หลับ POTS: เบา | ผอม ร้อนบ่าย: ไฟลอย |
| วัยหมดประจำเดือน | รอบไม่สม่ำเสมอ: เบา | ร้อนวูบ เหงื่อกลางคืน: ไฟลอย | แห้ง กระดูกบาง: แห้งเบา |
| PCOS | อ้วน ดื้ออินซูลิน: ชุ่มหนัก | ผอม รอบไม่สม่ำเสมอ: เบาแห้ง | |
| ประจำเดือนผิดปกติ | มาก แดงสด เร็ว: ร้อน | น้อย จาง ช้า ปวดดีขึ้นอุ่น: เย็น | ไม่สม่ำเสมอ ปวดเกร็ง: เบา; ก้อน มูก: หนัก |
| หลังคลอด | เสียเลือด ล้า เย็น: เย็นแห้ง | นอนไม่พอ ร้อนวูบ: ไฟลอย | บวม ซึม: หนัก |
| ซีด | เย็นเบา | + ผมร่วง แห้ง: แห้ง | |
| ไตเรื้อรัง | ระยะแรก ปัสสาวะมาก กลางคืน: เย็น | บวม: หนักเย็น | คัน แห้ง ซีด: + แห้ง ธงแดง |
| ปอดอุดกั้นเรื้อรัง | หลอดลมอักเสบ เสมหะมาก: หนักชุ่ม | ถุงลมโป่ง ผอม ไอแห้ง: แห้งเบา | บวม หัวใจขวา: หนัก |
| กระดูกพรุน / กล้ามเนื้อลีบ / เปราะบาง | แห้งเบา | + เย็น ล้า: เย็น | |
| Parkinson | สั่น: เบา | แข็ง ช้า ท้องผูก: แห้งเย็น | ธงแดงตั้งแต่สงสัย |
| โรคหลอดเลือดสมอง | ฉุกเฉิน — ธงแดง | ฟื้นฟู อ่อนแรง: เย็นเบา | เกร็ง: แห้ง |
| มะเร็ง (ระหว่างรักษา) | เคมี/ฉายแสง: ร้อนแห้ง (แผลปาก ท้องเสีย) | ล้า ซีด: เย็นแห้ง | เหงื่อกลางคืน ผอม: ไฟลอย — ประสานแพทย์ผู้รักษาเสมอ |
สองตารางนี้เป็นเครื่องมือชั้น ๒ ที่ทีมต้องสอบเทียบร่วมกันมากที่สุด — ถ่ายภาพลิ้นทุกราย (แสงธรรมชาติ ก่อนอาหาร ไม่มีสีจากอาหาร) และให้ผู้รักษาสามคนอ่านภาพเดียวกันแยกกันก่อนเปิดเผย
| ขั้ว | ตัวลิ้น (สี รูปร่าง ความชื้น) | ฝ้า (สี ความหนา ความเหนียว) | คู่ตรงข้ามที่ต้องแยก |
|---|---|---|---|
| ร้อน | แดง ปลายและขอบแดงเข้ม จุดแดง (点刺) อาจอวบเล็กน้อย | เหลือง หนาถ้าแกร่ง แห้งถ้าร้อน–แห้ง | ไฟลอย: แดง ไม่มีฝ้า ลิ้นเล็กแตก |
| เย็น | ซีด (淡白) อวบ ชื้น อาจมีรอยฟัน | ขาว บาง ชื้น-ลื่น | หนัก: ซีดอวบ + ฝ้าขาว หนาเหนียว |
| แห้ง | เล็ก ผอม แห้ง มีร่องแตก (裂纹) สีแดงถ้าหยินพร่อง ซีดถ้าเลือดพร่อง | น้อย ลอกเป็นหย่อม หรือไม่มี (镜面舌 ลิ้นกระจก) | ชุ่ม: ฝ้าหนาเหนียวชื้น |
| ชุ่ม | แดงหรือปกติ อวบ ชื้น | เหลืองเหนียวหนา (黄腻) ลอกไม่ออก | หนัก: ฝ้า ขาว เหนียว ลิ้นซีด |
| หนัก | ซีด อวบใหญ่ รอยฟันชัด ชื้นมาก (胖大舌) | ขาวเหนียวหนา หรือขาวลื่นน้ำ (白滑) | เย็น: ฝ้าบาง ไม่เหนียว |
| เบา | เล็ก บาง สั่นเมื่อแลบ (颤动) เบี้ยว ปลายแดงถ้ามีไฟ | บาง ขาวหรือไม่ชัด | แห้ง: มีร่องแตก ไม่สั่น |
| ไฟลอย | แดง เล็ก แห้ง แตก ปลายแดงจัด | ไม่มีฝ้า หรือลอกเป็นแผนที่ | ร้อนแกร่ง: มีฝ้าเหลือง |
| ขั้ว | อัตรา | ความลึก | รูปร่าง-แรง | ชื่อในศาสตร์จีน · ภาพในอายุรเวท |
|---|---|---|---|---|
| ร้อน | เร็ว (> ๙๐) | ลอยถึงกลาง | ใหญ่ เต็ม แรง พุ่ง | 数 shuò 洪 hóng · กบกระโดด (ปิตตะ) |
| เย็น | ช้า (< ๖๐) | จม | อ่อน ไม่มีแรง นุ่ม | 迟 chí 沉 chén 弱 ruò · หงส์ (กผะ) ช้า |
| แห้ง | ปกติ-เร็วเล็กน้อย | กลาง | เล็ก เส้นบาง ตึง ฝืด | 细 xì 弦 xián 涩 sè · งูเลื้อย (วาตะ) |
| ชุ่ม | ปกติ-เร็วเล็กน้อย | กลาง | ลื่น กลิ้งเหมือนลูกปัด เต็ม | 滑 huá 数 shuò · กผะ-ปิตตะ |
| หนัก | ช้า-ปกติ | จม | ลื่น หรือหนืดอ่อน | 沉 chén 滑 huá 濡 rú · หงส์ หนัก |
| เบา | เร็ว ไม่สม่ำเสมอ | ลอย | เล็ก ตึง เต้นข้าม เปลี่ยนไปมา | 浮 fú 细 xì 结 jié / 代 dài · งูเลื้อย เร็ว |
| ไฟลอย | เร็ว | กลาง-ลอย | เล็ก บาง ไม่มีแรง | 细数 xì shuò — "เร็วแบบร้อน แต่บางแบบแห้ง" |
นับอัตราด้วยนาฬิกา ๓๐ วินาที × ๒ ทุกครั้ง (อย่าประมาณ) · บันทึกสามอย่างแยกกันเสมอ: อัตรา (ตัวเลข) ความลึก (ลอย/กลาง/จม — กดสามระดับ) ลักษณะ (เลือกจากรายการปิด ๘ คำ: ใหญ่ เล็ก แรง อ่อน ลื่น ฝืด ตึง ไม่สม่ำเสมอ) · ผู้ป่วยนั่งพัก ๕ นาที ไม่มีกาแฟ ๒ ชั่วโมง · ถ้าอัตราไม่สม่ำเสมอ → ECG ก่อนตีความ · การอ่านชีพจรระดับละเอียดกว่านี้ (ตำแหน่งสามจุด 寸关尺 / สามนิ้วของนาที) ให้ทำต่อเมื่อทีมสอบเทียบระดับพื้นฐานได้ κ ≥ ๐.๖ แล้ว
| ประการ | ร้อน | เย็น | แห้ง | ชุ่ม | หนัก | เบา |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ๑ นาที ชีพจร | เร็วแรง | ช้าอ่อน | เล็กตึง | ลื่น | จมช้า | เร็วไม่สม่ำเสมอ |
| ๒ มูตร ปัสสาวะ | เหลืองเข้ม น้อย | ใส มาก | เข้ม น้อยมาก | ขุ่น ข้น กลิ่น | ใส น้อยกลางวัน | บ่อย น้อย ใส |
| ๓ มละ อุจจาระ | แข็ง หรือเหลวแสบ | เหลว เศษอาหาร | เม็ดแข็ง | เหนียว มูก กลิ่น | นิ่ม มูกใส มาก | สลับ มีลม |
| ๔ ชิหวา ลิ้น | แดง ฝ้าเหลือง | ซีด ชื้น | แห้ง แตก | ฝ้าเหลืองเหนียว | อวบ รอยฟัน ฝ้าขาว | สั่น เล็ก |
| ๕ ศัพทะ เสียง | ดัง เร็ว | เบา ช้า | แหบ แห้ง | มีเสมหะ | ทุ้ม ช้า | เร็ว สูง ขาดช่วง |
| ๖ สปรรศ สัมผัส | อุ่น-ร้อน | เย็น | หยาบ แห้ง | ชื้น เหนียว อุ่น | เย็น ชื้น บวม | เย็นชื้นเฉพาะมือ |
| ๗ ทฤกษ์ ตา | แดง คม | ซีด ไม่มีประกาย | แห้ง ลึก | เหลืองขุ่น ขี้ตา | บวม ปรือ | กลอก กะพริบ |
| ๘ อากฤติ รูปร่าง | ปานกลาง แดง | ซีด ช้า | ผอม กระดูกเด่น | อวบ พุง เปล่ง | อวบ บวม ซีด | ผอม เล็ก ไม่นิ่ง |
รายการยาที่ผู้ป่วยกินเป็นข้อมูลที่ต้องได้มาก่อนเปิดแผ่นนับคะแนน เพราะยาหลายชนิดสร้าง "ขั้วเทียม" หรือกลบขั้วจริง ตารางนี้ให้ผู้รักษาถามว่า "อาการที่เห็นเกิดหลังเริ่มยานี้หรือไม่" และถ้าใช่ ให้บันทึกอาการนั้นเป็นชั้นนอกที่มีสาเหตุจากยา ไม่ใช่ภูมิประเทศ และห้ามแนะนำให้หยุดยาเอง — ให้ประสานแพทย์ผู้สั่ง
| ยา/สาร | ขั้วเทียมที่สร้าง | ขั้วจริงที่กลบ · หมายเหตุ |
|---|---|---|
| Beta-blocker (propranolol, atenolol, metoprolol) | เย็น ชีพจรช้า มือเย็น ล้า ซึม | กลบชีพจรเร็วของร้อน/เบา — ผู้ป่วยร้อนที่กิน beta-blocker จะดูเย็น |
| Calcium channel blocker (amlodipine) | หนัก บวมขา | บวมไม่ใช่น้ำคั่งเชิงระบบ |
| ยาขับปัสสาวะ (HCTZ, furosemide) | แห้ง ปากแห้ง ตะคริว หน้ามืด ปัสสาวะมาก | ใช้รักษาหนัก แต่ทำให้อ่านเป็นแห้งเกินจริง; K/Mg ต่ำ → เบา |
| ยาแก้แพ้รุ่นเก่า, tricyclic, ยาต้านโคลิเนอร์จิก, ยาแก้ปัสสาวะบ่อย | แห้ง ปากแห้ง ตาแห้ง ท้องผูก + หนัก ง่วง | |
| สเตียรอยด์ (prednisolone, ฉีดเข้าข้อ, ยาสมุนไพรผสมสเตียรอยด์) | ชุ่มหนัก หน้ากลม พุง บวม สิว น้ำตาลขึ้น + ร้อน นอนไม่หลับ | ยาลูกกลอน ยาชุด ในชุมชนพบผสมสเตียรอยด์บ่อย — ถามเสมอ |
| ฮอร์โมนไทรอยด์ (levothyroxine) ขนาดเกิน | ร้อนเบา ใจสั่น นอนไม่หลับ ผอม | ดูวันเริ่ม/ปรับขนาด และ TSH |
| คาเฟอีน นิโคติน ยาลดน้ำมูก (pseudoephedrine) ยาขยายหลอดลม ยาลดความอ้วน สารกระตุ้น | เบาร้อน ใจสั่น สั่น นอนไม่หลับ + แห้ง (ขับปัสสาวะ) | คาเฟอีน > ๓ แก้ว/วัน สร้างภาพเบาที่หายเมื่อลด |
| แอลกอฮอล์ | เฉียบพลัน ร้อนชุ่ม; เรื้อรัง แห้ง + ไฟลอย (เหงื่อกลางคืน ตื่นตี ๓) | GGT, MCV สูง |
| ยากล่อมประสาท (benzodiazepine) ยานอนหลับ ยาต้านจิตเวช | หนักเย็น ง่วง ช้า น้ำหนักขึ้น | หยุดกะทันหัน → เบาจัด |
| ยาต้านซึมเศร้า SSRI/SNRI | ระยะแรก เบา; ระยะยาว เหงื่อกลางคืน (ไฟลอยเทียม) น้ำหนักขึ้น (หนัก) ปากแห้ง | |
| ยาคุมกำเนิด ฮอร์โมนทดแทน | หนักชุ่ม บวม น้ำหนักขึ้น ฝ้า | ฮอร์โมนทดแทนดับไฟลอยจริงได้ |
| ยาต้านฮอร์โมนมะเร็งเต้านม/ต่อมลูกหมาก (tamoxifen, letrozole, GnRH) | ไฟลอย ร้อนวูบ เหงื่อกลางคืน + แห้ง | ประสานแพทย์มะเร็งก่อนให้สมุนไพรทุกชนิด |
| NSAIDs | หนัก บวม ความดันขึ้น + ร้อน แสบกระเพาะ | |
| Metformin | เย็น ท้องเสีย เบื่ออาหาร; B12 ต่ำระยะยาว → เบา ชา | ตรวจ B12 ทุกปี |
| Insulin, sulfonylurea, ยาเบาหวานกลุ่ม TZD | หนัก น้ำหนักขึ้น บวม; น้ำตาลต่ำ → เบา | SGLT2 inhibitor ตรงข้าม: แห้ง ปัสสาวะมาก เชื้อรา (ชุ่มเฉพาะที่) |
| ยาปฏิชีวนะ | ชุ่ม เชื้อรา ท้องเสีย | ชั้นนอกชั่วคราว |
| Isotretinoin, ยาลดไขมัน statin | แห้ง ปากแห้ง ผิวแห้ง; statin ปวดกล้ามเนื้อ (แห้งเบา) | CK ถ้าปวดมาก |
| สมุนไพรที่กินอยู่ (ถามเสมอ) | ฟ้าทะลายโจร บอระเพ็ด มะระ ขนาดสูงนาน → เย็น; ขิง พริกไทย โสม กระชายดำ ขนาดสูง → ร้อน; ยาระบายสมุนไพร → แห้ง | ผู้ป่วยมักไม่นับสมุนไพรเป็น "ยา" |
จากห้องตรวจถึงหมุดบนวงล้อในหกขั้นตอน · กรณีศึกษาแปดรายที่เดินตามแผ่นนับคะแนนทีละช่อง · และตัวแผ่นนับคะแนนเอง
| ขั้น | ทำอะไร | รายละเอียด | เวลา |
|---|---|---|---|
| ๐ | ผ่านธงแดง | ไล่ตารางบทที่ ๕ ทั้งแปดกลุ่ม ถ้าพบ ให้จัดการหรือส่งต่อก่อน แล้วค่อยทำวงล้อประกอบ · ถามยาและสมุนไพรทั้งหมดที่กิน (บทที่ ๑๖) · ติ๊กช่อง "ผ่านธงแดง ☐" บนหัวแผ่น | ๓ นาที |
| ๑ | ตั้งแกน: ธาตุประจำตัว | ถาม "ตอนสบายดีที่สุดในชีวิต เป็นคนแบบไหน" — รูปร่าง ทนร้อน/เย็น ผิว การนอน การย่อย นิสัย — ปักหมุดชั้นในสุด ทุกคะแนนถัดจากนี้จะถูกอ่านเทียบกับแกนนี้ ไม่ใช่เทียบกับค่าเฉลี่ยประชากร | ๓ นาที |
| ๒ | เก็บหลักฐานสี่ชั้น | ชั้น ๑ ซักประวัติตามภาคผนวก ค (อาการห้ามิติ → ความชอบ → จังหวะ → ตัวปรับ → ระยะเวลาและความต่อเนื่องของแต่ละอาการ) · ชั้น ๒ ตรวจดั้งเดิม (ถ่ายภาพลิ้น คลำชีพจรตามข้อตกลง ๑๕.๒ ดูผิว ตา มือเท้า) · ชั้น ๓ วัด (T HR BP RR น้ำหนัก เอว BIA ลุกยืน) · ชั้น ๔ ผลตรวจที่มีอยู่แล้ว หรือสั่งตรวจตามสมมติฐาน | ๑๕–๒๐ นาที |
| ๓ | ให้คะแนนลงแผ่น | ตัวชี้แต่ละตัว → ช่องขั้ว × แถวชั้น ตามดาวในภาค ๒ · แถวความชอบ/จังหวะ/ตัวปรับ × ๒ · ผลตรวจผิดปกติชัด ๓ เอียง ๑ · ห้ามหักลบข้ามขั้ว | ๕ นาที |
| ๔ | อ่านรูปร่าง | รวมคะแนนแต่ละขั้ว นับจำนวนชั้นที่มีคะแนน · หาขั้วนำ (≥ ๑.๕ เท่าของขั้วรอง หรือ ≥ ๖) และขั้วรอง (≥ ครึ่งของขั้วนำ) · ตรวจไฟลอยตามเกณฑ์ ๑๒.๖ · ถ้าขัดกัน ใช้บทที่ ๔ · ถ้ากระจาย ≥ ๔ ขั้ว ใช้กฎข้อ ๕ (แยกชั้นเวลาแล้วนับใหม่) | ๓ นาที |
| ๕ | ปักหมุดสามชั้น | ใช้คอลัมน์ "ระยะเวลา" ของชั้น ๑ จัดแต่ละตัวชี้ลง: 🔵 ชั้นกลาง (อยู่ตลอด > ๑ เดือน แทบไม่หายสนิท) · 🟡 ชั้นนอกเป็นช่วง ๆ (> ๑ เดือนแต่หายเป็นช่วง) · 🔴 ชั้นนอกใหม่ (≤ ๑ เดือน) · ตัวชี้จากชั้น ๒–๔ ไม่มีเวลาในตัว ให้ปักตามชั้นของอาการที่มันยืนยัน · ขั้วนำที่มีคะแนนจาก ≥ ๓ ชั้นหลักฐาน = ยืนยันแล้ว | ๓ นาที |
| ๖ | สรุปทิศการดูแลและนัดวัดซ้ำ | ชั้นลึกกำหนดข้อห้าม · ชั้นนอกกำหนดก้าวแรก (ยกเว้นไฟลอย: ก้าวแรกคือเติมน้ำ) · ยิ่งหมุดเยอะยิ่งเบามือ · พร่องมาก่อนเกิน · เลือกตัวชี้ที่วัดได้ ๒–๓ ตัว (เช่น อุณหภูมิเช้า น้ำหนัก ลิ้น ค่าเลือดหนึ่งค่า) เป็น "มาตรวัดความคืบหน้า" นัดซ้ำ ๒–๔ สัปดาห์ · บันทึกวันที่และผู้ประเมิน เพื่อใช้ทำ κ ภายในทีม | ๕ นาที |
แผ่นนับคะแนนถูกออกแบบให้ช่องคะแนน (สิ่งที่เห็น) แยกจากช่องขั้วนำ (สิ่งที่สรุป) เพราะเมื่อผู้รักษาสามคนประเมินผู้ป่วยคนเดียวกัน ความไม่ตรงกันส่วนใหญ่เกิดที่ขั้น "สรุป" ไม่ใช่ขั้น "เห็น" การมีสองช่องแยกทำให้ทีมย้อนดูได้ว่าต่างกันตรงไหน — เห็นต่างกัน (ต้องสอบเทียบการตรวจ) หรือเห็นเหมือนแต่สรุปต่าง (ต้องสอบเทียบกฎ) — ซึ่งเป็นหัวใจของงานพัฒนา κ₂ ที่ทีมกำลังทำ
กรณีทั้งแปดเป็นกรณีสมมติที่ประกอบขึ้นจากรูปแบบที่พบบ่อย ตัวเลขคะแนนแสดงเพื่อสอนวิธีคิด ไม่ใช่เพื่อให้ท่องจำ — ทีมควรนำผู้ป่วยจริง (ที่ยินยอม) มาทำแบบเดียวกันคนละสามคนแล้วเทียบ
มาด้วย ร้อนวูบวาบวันละหลายครั้ง เหงื่อออกกลางคืนจนเปลี่ยนเสื้อ นอนไม่หลับ หงุดหงิด ขอ "ยาเย็น ๆ" เพราะเพื่อนบอกว่าธาตุไฟกำเริบ ประจำเดือนขาดมา ๘ เดือน
ชั้น ๑ ร้อนเป็นพัก ๆ จากอกขึ้นหน้า (★★★ ไฟลอย) · เหงื่อกลางคืน (★★★ ไฟลอย) · ตื่นตี ๒–๓ (★★ ร้อน / ★★ ไฟลอย) · ถามเพิ่ม: เท้าเย็นต้องใส่ถุงเท้า (★★★ ไฟลอย) · ปากแห้งตอนกลางคืน จิบทีละน้อย (★★★ ไฟลอย) · ท้องผูกเม็ดแข็ง (★★★ แห้ง) · ช่องคลอดแห้ง (★★ แห้ง) · ชอบพัดลมจ่อหน้าแต่ห่มขา (ความชอบ ★★★ ไฟลอย ×๒) · แย่ลงบ่ายถึงดึก (จังหวะ ★★★ ×๒) · เป็นมา ๘ เดือน แทบทุกวัน → 🔵 ชั้นกลาง · ธาตุประจำตัว: ตอนสาว ๆ ผอม ขี้ร้อน ตื่นตัว ทำงานเร็ว (ลม–ไฟ)
ชั้น ๒ ลิ้นแดง ปลายแดงจัด ไม่มีฝ้า มีร่องแตก (★★★ ไฟลอย) · ชีพจร ๘๘ เล็ก เร็ว (★★★ ไฟลอย) · แก้มแดงเป็นวง ฝ่ามือร้อน เท้าเย็นเมื่อสัมผัส (★★★)
ชั้น ๓ T ๓๖.๙ (บ่าย) · BP ๑๑๘/๗๔ · BMI ๒๐.๕ · BIA TBW ๔๔% (★★ แห้ง)
ชั้น ๔ FSH ๖๘ estradiol < ๒๐ (★★★ ไฟลอย/แห้ง) · TSH ปกติ · CBC ปกติ · ไม่มีน้ำหนักลด ไม่มีไข้ → ธงแดงผ่าน
| ร้อน | เบา | แห้ง | เย็น | หนัก | ชุ่ม | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ๑ อาการ | ๔ | ๒ | ๕ | ๓ (เท้า) | – | – |
| ๑ ความชอบ/จังหวะ/ตัวปรับ ×๒ | ๖ | – | ๖ | – | – | – |
| ๒ ตรวจดั้งเดิม | ๓ | – | ๖ | ๒ | – | – |
| ๓ วัด | – | – | ๒ | – | – | – |
| ๔ lab | – | – | ๓ | – | – | – |
| รวม (ชั้นที่มีคะแนน) | ๑๓ (๓) | ๒ (๑) | ๒๒ (๕) | ๕ (๒) | – | – |
อ่าน ร้อนและเย็นขึ้นพร้อมกัน → บทที่ ๔.๑: ร้อนบน เย็นล่าง บ่าย-ดึก → ตรวจเกณฑ์ไฟลอย ๑๒.๖: ลายเซ็นสามดาว ๕ ข้อ ✓ ลิ้นแดงไม่มีฝ้า ✓ ชีพจรเล็กเร็ว ✓ แห้ง (๒๒) ≥ ครึ่งของร้อน (๑๓) ✓ → ไฟลอยบนน้ำพร่อง ปักหมุดร้อน (🔵 ชั้นกลาง — เพราะเป็นทุกวัน ๘ เดือน) เชื่อมกับหมุดแห้ง (🔵 ชั้นกลาง) บนแกนธาตุประจำตัวลม–ไฟ
ทิศการดูแล ไม่ให้ "ยาเย็น" ระบาย (จะยิ่งแห้ง) → เติมน้ำอย่างอุ่นและช้า: ซุป ข้าวต้ม งาดำ น้ำมันดี ผลไม้ฉ่ำอุณหภูมิห้อง ลดกาแฟ-แอลกอฮอล์-เหงื่อโชก นอนก่อนสี่ทุ่ม พักบ่าย ประคบเย็นเฉพาะหน้า-ท้ายทอย ทาน้ำมันเท้าให้อุ่น · แจ้งทางเลือกฮอร์โมนทดแทนให้ปรึกษาสูตินรีแพทย์ · มาตรวัด hot flash diary (ครั้ง/วัน), คุณภาพนอน, ลิ้นถ่ายภาพ, ๓ สัปดาห์
มาด้วย ง่วงตลอดวันโดยเฉพาะหลังอาหารเที่ยง ตัวหนัก น้ำหนักขึ้น ๘ กก. ใน ๒ ปี เสมหะขาวตอนเช้า ตื่นมาหน้าบวม กรน
ชั้น ๑ ง่วงหลังอาหาร (★★★ หนัก) · ตื่นหน้าบวม (★★★ หนัก) · ตัวหนัก (★★★ หนัก) · เสมหะขาวใสเช้า (★★★ หนัก) · อุจจาระนิ่มเหลวเศษอาหาร (★★★ เย็น) · ไม่กระหาย ชอบน้ำอุ่น (★★★ เย็น ×๒) · ชอบของหวานนม แล้วยิ่งหนัก (★★★ หนัก ×๒) · เดินออกกำลังแล้วดีขึ้นชัด (ตัวปรับ ★★★ หนัก ×๒) · เช้าแย่ที่สุด (จังหวะ ★★★ หนัก ×๒) · เป็นมา ๒ ปี ต่อเนื่อง → 🔵 · ธาตุประจำตัว: ตอนวัยรุ่นอวบ สงบ นอนเก่ง ทนหนาว (น้ำ)
ชั้น ๒ ลิ้นซีดอวบ รอยฟันชัด ฝ้าขาวเหนียวหนา (★★★ หนัก) · ชีพจร ๖๒ จม ลื่น (★★★ หนัก / ★★ เย็น) · หน้าอูม ผิวเย็นชื้น (★★★ หนัก) · ท้องใหญ่นุ่มเย็น (★★ หนัก/เย็น)
ชั้น ๓ BMI ๒๙ เอว ๙๘ ซม. · BIA ไขมัน ๓๑% ECW/TBW ๐.๔๑ (★★★ หนัก) · BP ๑๓๘/๙๒ · T เช้า ๓๖.๑ (★★★ เย็น) · คอ ๔๒ ซม. STOP-BANG ๕ (★★ หนัก) · Epworth ๑๔
ชั้น ๔ TSH ๕.๘ FT4 ปกติ (subclinical ★ เย็น/หนัก ๑ คะแนน) · TG ๒๔๐ HDL ๓๔ (★★★ ชุ่ม) · ALT ๖๘ (★★★ ชุ่ม–หนัก) · FBS ๑๐๘ HbA1c ๕.๙ (★★★ ชุ่ม–หนัก) · hs-CRP ๒.๘ (★★ ชุ่ม) · ส่งตรวจการนอน
| ร้อน | เบา | แห้ง | เย็น | หนัก | ชุ่ม | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ๑ อาการ | – | – | – | ๓ | ๑๒ | – |
| ๑ ×๒ | – | – | – | ๖ | ๑๘ | – |
| ๒ ตรวจดั้งเดิม | – | – | – | ๔ | ๑๑ | – |
| ๓ วัด | – | – | – | ๓ | ๕ | – |
| ๔ lab | – | – | – | ๑ | ๗ | ๑๑ |
| รวม | – | – | – | ๑๗ (๔) | ๕๓ (๕) | ๑๑ (๑) |
อ่าน หนักนำชัด ยืนยันจากห้าชั้น · เย็นรอง (≥ ครึ่ง? ๑๗/๕๓ ไม่ถึงครึ่ง แต่มีจากสี่ชั้น → บันทึกเป็น "ขั้วร่วมที่ยืนยันแล้ว") · ชุ่มมาจาก lab ชั้นเดียว — นี่คือ "ไฟที่ยังคุอยู่ใต้น้ำ" (ไขมัน-อักเสบต่ำ) ซึ่งประวัติและตรวจร่างกายไม่เห็น เป็นตัวอย่างว่าชั้น ๔ เพิ่มข้อมูลที่สามชั้นแรกไม่มี → เย็น–หนัก 🔵 ชั้นกลาง (วังวนอามะ: ไฟมอด → น้ำคั่ง) บนธาตุประจำตัวน้ำ พร้อมบันทึกชุ่มเชิงเมแทบอลิกจาก lab
ทิศการดูแล ไม่ใช่วิตามิน — "อุ่นและเปิดทาง" ก่อน "ระบาย": เดินเช้าออกแดด ๓๐ นาที อาหารอุ่น เผ็ดอ่อน ขิง พริกไทย ลดหวานมันเย็นและมื้อดึก งดนอนกลางวัน อบสมุนไพร นอนหัวสูง · ผลการนอน → ถ้า OSA รักษา (CPAP) จะปลด "หนัก" ได้ทั้งชุด · ติดตาม TSH ๓ เดือน · มาตรวัด น้ำหนัก เอว ECW/TBW T เช้า ลิ้น, ๔ สัปดาห์; TG ALT ๓ เดือน
มาด้วย แสบร้อนกลางอกหลังอาหาร ปากขม สิวหนองที่หลังและหน้าอก ท้องผูกสลับถ่ายเหลวแสบ ๆ นอนดึก ดื่มเบียร์ ๔ คืน/สัปดาห์ กินเผ็ดจัดทุกมื้อ เป็นมา ๓ เดือน ตั้งแต่ย้ายงาน
ชั้น ๑ แสบร้อน ปากขม (★★ ร้อน) · สิวหนอง (★★★ ชุ่ม / ★★ ร้อน) · ถ่ายเหลวแสบกลิ่นแรง (★★ ร้อน / ★★★ ชุ่ม) · เหงื่อเหนียวกลิ่นตัว (★★ ชุ่ม) · ปัสสาวะเหลืองเข้ม (★★ ร้อน) · ชอบน้ำเย็นจัด (★★★ ร้อน ×๒) · แย่ลงหลังเผ็ด-เบียร์ (ตัวปรับ ★★ ร้อน ×๒ / ★★★ ชุ่ม ×๒) · แย่บ่าย-ค่ำ (★★ ร้อน ×๒) · เวลา: ๓ เดือน ต่อเนื่อง แต่ก่อนย้ายงานไม่มี → 🟡/🔵 ขอบ (ให้ 🔵 เพราะ > ๑ เดือนไม่หาย) · ธาตุประจำตัว: ปกติร่างกำยำ ทนได้ทุกอย่าง ผิวเปล่ง (ไฟ–น้ำ)
ชั้น ๒ ลิ้นแดง ฝ้าเหลืองเหนียวหนา (★★★ ชุ่ม–ร้อน) · ชีพจร ๘๔ ลื่น แรง (★★★ ชุ่ม / ★★ ร้อน) · หน้ามัน แดง (★★★ ชุ่ม / ★★ ร้อน) · กดเจ็บลิ้นปี่ (★ ร้อน)
ชั้น ๓ BMI ๒๕ เอว ๘๙ · BP ๑๓๒/๘๔ HR ๘๔ · ผิวอุ่นชื้นเหนียว
ชั้น ๔ (ยังไม่ส่ง — เสนอ ALT/GGT, lipid, H. pylori ถ้าไม่ดีขึ้นใน ๔ สัปดาห์) · ธงแดง: ไม่มีกลืนลำบาก ไม่มีถ่ายดำ น้ำหนักไม่ลด → ผ่าน
| ร้อน | เบา | แห้ง | เย็น | หนัก | ชุ่ม | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ๑ อาการ | ๘ | – | – | – | – | ๘ |
| ๑ ×๒ | ๑๔ | – | – | – | – | ๖ |
| ๒ ตรวจดั้งเดิม | ๗ | – | – | – | – | ๙ |
| ๓ วัด | ๑ | – | – | – | – | ๒ |
| รวม | ๓๐ (๔) | – | – | – | – | ๒๕ (๔) |
อ่าน ร้อนนำ ชุ่มรองใกล้กันมาก ทั้งสองอยู่ติดกัน (๐° และ ๓๐๐°) → ปักหมุดระหว่างร้อนกับชุ่ม = น้ำเน่าเสียชนิดร้อน 🔵 บนธาตุประจำตัวไฟ–น้ำ (ผิดสมดุลไปทางฝั่งเดียวกับธาตุประจำตัว — รูปแบบที่พบบ่อยที่สุดตามที่พี่สังเกตในสนาม) · ไม่มีพร่อง → ระบายได้
ทิศการดูแล "ระบาย + ถ่ายเปลี่ยน": งดเบียร์-เผ็ดจัด-ทอด ๔ สัปดาห์ รสขมจืดฝาด (มะระ ผักใบ ใบบัวบก) น้ำอุณหภูมิห้องแทนเย็นจัด (เย็นจัดทำให้ย่อยแย่แล้วยิ่งหมัก) นอนก่อนเที่ยงคืน ออกกำลังให้เหงื่อออก · มาตรวัด จำนวนวันแสบอก/สัปดาห์ สิวใหม่/สัปดาห์ ลิ้น, ๔ สัปดาห์ — คาดว่าเป็นกลุ่มที่ตอบสนองเร็วที่สุด
มาด้วย ใจสั่นเป็นพัก ๆ ลุกแล้วหน้ามืดต้องเกาะ หลับยาก ตื่นบ่อย ท้องผูก ตะคริวกลางคืน ผมร่วง แพทย์ตรวจ ECG/echo ปกติ บอกว่า "เครียด" เป็นมา ๑ ปี ช่วงหนักคือ ๓ เดือนล่าสุด
ชั้น ๑ ใจสั่นเป็นพัก (★★★ เบา) · หน้ามืดเมื่อลุก (★★★ เบา / ★★ แห้ง) · หลับยากคิดไม่หยุด (★★★ เบา) · ตะคริว กระตุก (★★★ เบา / ★★ แห้ง) · ท้องผูกเม็ดแข็ง (★★★ แห้ง) · ผิวแห้ง ผมร่วง เล็บเปราะ (★★ แห้ง) · ประจำเดือนไม่สม่ำเสมอ มาน้อย (★★ เบา/แห้ง) · ลืมกินแล้วมือสั่น (★★★ เบา) · อยากผ้าห่มหนัก ที่เงียบ (★★★ เบา ×๒) · แย่เมื่ออดนอน เดินทาง กาแฟ (★★★ เบา ×๒) · ดีขึ้นเมื่อนวดน้ำมันอุ่นและกินเป็นเวลา (★★★ เบา/แห้ง ×๒) · กาแฟ ๓ แก้ว/วัน · เวลา: ๑ ปี ไม่หายสนิท → 🔵; ช่วง ๓ เดือนหนักขึ้น หลังเปลี่ยนงานเป็นกะ → 🔴/🟡 ซ้อน · ธาตุประจำตัว: ผอม เร็ว คิดเยอะ ตั้งแต่เด็ก (ลม)
ชั้น ๒ ลิ้นเล็ก ซีด สั่นเมื่อแลบ ฝ้าบาง (★★★ เบา / ★★ แห้ง-เลือดพร่อง) · ชีพจร ๙๒ เล็ก ตึง ไม่สม่ำเสมอเล็กน้อย (★★★ เบา) · มือเย็นชื้น สั่นละเอียด (★★★ เบา) · เยื่อบุตาซีดเล็กน้อย (★★ เย็น)
ชั้น ๓ BMI ๑๘ · ลุกยืน ๑๐ นาที: HR ๗๒ → ๑๑๒ (+๔๐) BP ไม่ตก (★★★ เบา = POTS) · Beighton ๕/๙ (★★ เบา) · BIA TBW ๔๓% กล้ามเนื้อต่ำ (★★★ แห้ง) · GAD-7 ๑๒
ชั้น ๔ Hb ๑๐.๘ MCV ๗๔ ferritin ๘ (★★★ เย็น–เบา) · Mg ๑.๖ (ต่ำ ★★★ เบา) · TSH ปกติ · Na ปกติ · Holter: PAC ประปราย ไม่มีอันตราย (★★ เบา) · ธงแดง: ไม่มีเป็นลม ไม่มีเจ็บอก น้ำหนักคงที่ → ผ่าน แต่ซีดต้องหาสาเหตุ (ประจำเดือน? อาหาร?)
| ร้อน | เบา | แห้ง | เย็น | หนัก | ชุ่ม | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ๑ อาการ | – | ๑๗ | ๑๑ | – | – | – |
| ๑ ×๒ | – | ๑๘ | ๖ | – | – | – |
| ๒ ตรวจดั้งเดิม | – | ๙ | ๒ | ๒ | – | – |
| ๓ วัด | – | ๕ | ๓ | – | – | – |
| ๔ lab | – | ๘ | – | ๓ | – | – |
| รวม | – | ๕๗ (๕) | ๒๒ (๔) | ๕ (๒) | – | – |
อ่าน เบานำ ยืนยันห้าชั้น · แห้งรอง (ติดกัน ๖๐°–๑๒๐°) → ลมอ่อนแรงบนแห้ง 🔵 (ลม–แห้ง = ธาตุลมของศาสตร์ดั้งเดิม) ธาตุประจำตัวลม — เอียงฝั่งเดียวกับแกน · เย็นเล็กน้อยจากซีด = "เลือดพร่อง" · lab เปลี่ยนแผน: ferritin ๘ และ Mg ต่ำ เป็นสิ่งที่แก้ได้ตรง ๆ และมักปลดใจสั่น-ตะคริว-หลับยากได้ครึ่งหนึ่ง — ผู้ป่วยถูกบอกว่า "เครียด" ทั้งที่ขาดเหล็ก
ทิศการดูแล "บำรุง + ถ่วง": เหล็กและแมกนีเซียมตามแพทย์ · หาสาเหตุซีด · กินสามมื้อเวลาเดิม อาหารอุ่นมัน (ข้าวต้ม งา น้ำมัน) เลิกกาแฟทีละแก้ว นวดน้ำมันอุ่นก่อนนอน ผ้าห่มหนัก น้ำเกลือแร่และลุกช้า (POTS) ห้ามอดอาหาร-คาร์ดิโอหนัก-อดนอน (ข้อห้ามจากชั้นลึก) · มาตรวัด HR เมื่อลุกยืน ครั้งใจสั่น/สัปดาห์ ISI, ๔ สัปดาห์; ferritin ๓ เดือน
มาด้วย ผิวแห้งคันทั้งตัว ผมร่วง ท้องผูก เหนื่อย ขี้หนาว น้ำหนักขึ้น ๕ กก. ใน ๑ ปีทั้งที่กินน้อย เสียงแหบ เป็นมา ๑ ปีกว่า
ชั้น ๑ ผิวแห้ง (★★ แห้ง — รอตรวจสอบ) · ท้องผูก (★ — อุจจาระนิ่มแต่ถ่ายไม่ออกเพราะลำไส้ช้า ไม่ใช่เม็ดแข็ง → ไม่ให้แห้ง ให้ ★★ เย็น/หนัก) · ขี้หนาว ใส่เสื้อหนา (★★★ เย็น ×๒) · น้ำหนักขึ้นกินน้อย (★★★ หนัก) · ง่วง คิดช้า (★★ เย็น/หนัก) · ตื่นหน้าบวม (★★★ หนัก) · ไม่กระหาย (★★★ เย็น) · ดีขึ้นเมื่ออุ่น (★★★ เย็น ×๒) · เช้าแย่ที่สุด ฤดูหนาวแย่ (★★ เย็น/หนัก ×๒) · เป็นมา ๑ ปี ต่อเนื่อง → 🔵 · ธาตุประจำตัว: สงบ อวบ นอนเก่ง (น้ำ)
ชั้น ๒ ลิ้นซีด อวบใหญ่ รอยฟันชัด ฝ้าขาวชื้น (★★★ หนัก / ★★★ เย็น — ไม่ใช่ลิ้นแห้งแตก) · ชีพจร ๕๔ จม อ่อน (★★★ เย็น) · หน้าอูม หนังตาบวม ผิวเย็นแห้งหนา กดหน้าแข้งไม่บุ๋ม (non-pitting) (★★★ หนัก–เย็น) · เสียงแหบทุ้ม (★★ หนัก) · คิ้วด้านนอกบาง
ชั้น ๓ T เช้า ๓๕.๘ (★★★ เย็น) · HR ๕๔ · BP ๑๔๔/๙๔ (DBP สูง ★★ หนัก) · BMI ๒๗ · BIA ECW/TBW ๐.๔๒ (★★★ หนัก) TBW ๔๘% (ปกติ — ไม่แห้ง) · reflex ช้า
ชั้น ๔ TSH ๒๘ FT4 ต่ำ anti-TPO บวก (★★★ เย็น–หนัก) · LDL ๑๙๐ (★ เย็น) · Hb ๑๑.๒ (★ เย็น) · Na ๑๓๔ (★ หนัก) · CK สูงเล็กน้อย → Hashimoto's hypothyroidism — ส่งรักษาตามแผนปัจจุบัน
| ร้อน | เบา | แห้ง | เย็น | หนัก | ชุ่ม | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ๑ อาการ | – | – | ๒* | ๘ | ๘ | – |
| ๑ ×๒ | – | – | – | ๑๖ | ๔ | – |
| ๒ ตรวจดั้งเดิม | – | – | – | ๙ | ๘ | – |
| ๓ วัด | – | – | – | ๓ | ๕ | – |
| ๔ lab | – | – | – | ๕ | ๔ | – |
| รวม | – | – | ๒* (๑) | ๔๑ (๕) | ๒๙ (๕) | – |
อ่าน ผู้ป่วยมาด้วยคำว่า "แห้ง" แต่คะแนนแห้งมีแค่ ๒ จากชั้นเดียว (*ผิว) ขณะที่ลิ้นชื้นอวบ TBW ปกติ ตัวบวม → บทที่ ๔.๒ ข้อ (๒): แห้งเฉพาะที่บนภูมิประเทศเย็น–หนัก ผิวแห้งเพราะเผาผลาญต่ำ ไม่ใช่น้ำน้อย ตัดคะแนนแห้งออก → เย็น–หนัก 🔵 (ไฟมอด → น้ำคั่ง) บนธาตุประจำตัวน้ำ ยืนยันห้าชั้น มี lab ที่ชี้กลไกและรักษาได้
ทิศการดูแล ถ้าให้ "ยาบำรุงน้ำ" (หวาน มัน เย็น ชุ่ม) ตามคำขอ จะยิ่งหนักและเย็น → ต้องตรงข้าม: อุ่น เผ็ดอ่อน เคลื่อนไหว แดด ครีมทาภายนอกได้ · levothyroxine ตามแพทย์ต่อมไร้ท่อ · นัดวัดซ้ำ ๖–๘ สัปดาห์หลังเริ่มยา คาดว่าผิวแห้ง บวม เย็น จะดีขึ้นพร้อมกันเมื่อ TSH ลง — และถ้ากลายเป็นใจสั่นนอนไม่หลับ = ยาเกิน พลิกไปเบา · มาตรวัด T เช้า น้ำหนัก ECW/TBW ลิ้น TSH
มาด้วย เบาหวานชนิดที่ ๒ เดิมอ้วน ตอนนี้น้ำหนักลด ๗ กก. ใน ๔ เดือน กระหายน้ำมาก ปัสสาวะบ่อยกลางคืน ๔ ครั้ง ชาปลายเท้า ตาพร่า ผิวแห้งคัน หงุดหงิด ขาดยามา ๓ เดือน
ขั้น ๐ ธงแดง น้ำหนักลด > ๕% ใน ๖ เดือน ✓ กระหาย-ปัสสาวะมากผิดปกติ ✓ → น้ำตาลปลายนิ้ว ๓๑๐ → ธงแดง: เบาหวานควบคุมไม่ได้ ส่งพบแพทย์เพื่อปรับยาก่อน ทำวงล้อประกอบเพื่อวางแผนดูแลคู่ขนาน
ชั้น ๑ กระหายดื่มมาก (★★★ ร้อน–แห้ง) · ปัสสาวะมาก (★★ แห้ง) · ผอมลง (★★ แห้ง/ร้อน) · หิวบ่อย (★★ ร้อน) · ผิวแห้งคัน (★★ แห้ง) · ชาเท้า เสียว (★★ เบา) · ท้องผูกเม็ดแข็ง (★★★ แห้ง) · หงุดหงิด ร้อนตัวกลางคืน (★★ ร้อน) · ชอบน้ำเย็นจัด (★★★ ร้อน ×๒) · แย่บ่าย-ดึก (★★ ร้อน ×๒) · เวลา: ๔ เดือน หลังขาดยา → 🔵 ชั้นกลาง (ใหม่ทับบนชั้นเดิม) · ธาตุประจำตัวและประวัติ: ๑๐ ปีก่อนอวบ ผิวมัน (ชุ่ม–หนัก) — ตอนนี้ภูมิประเทศเปลี่ยนฝั่งแล้ว
ชั้น ๒ ลิ้นแดง แห้ง ฝ้าเหลืองแห้งบาง (★★★ ร้อน–แห้ง) · ชีพจร ๙๖ เล็ก เร็ว (★★ ร้อน / ★★ แห้ง) · ผิวแห้งอุ่น skin turgor ลด (★★ แห้ง) · เท้าเย็น ชา ไม่มีขน (★★ เย็น/เบา เฉพาะที่ — ปลายประสาทและหลอดเลือด)
ชั้น ๓ BMI ๒๒ (จาก ๒๗) · BIA TBW ๔๗% (ต่ำสำหรับชาย ★★ แห้ง) · BP ๑๒๘/๘๐ HR ๙๖ · ลุกยืน BP ตก ๒๒ mmHg (★★ แห้ง / autonomic neuropathy) · monofilament เท้าเสียความรู้สึก
ชั้น ๔ HbA1c ๑๑.๒ (★★★ ร้อน–แห้ง) · urine SG ๑.๐๓๐ ketone trace (★★★ แห้ง) · Na ๑๓๓ (pseudohyponatremia) BUN/Cr ๒๔ (★★ แห้ง) · eGFR ๗๒ urine albumin ๘๐ mg/g (★ หนัก — ไตเริ่ม) · TG ๒๑๐ (★ ชุ่ม เหลือจากภูมิประเทศเดิม)
| ร้อน | เบา | แห้ง | เย็น | หนัก | ชุ่ม | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ๑ อาการ | ๙ | ๒ | ๑๒ | – | – | – |
| ๑ ×๒ | ๑๐ | – | – | – | – | – |
| ๒ ตรวจดั้งเดิม | ๕ | ๒ | ๗ | ๒ | – | – |
| ๓ วัด | – | – | ๔ | – | – | – |
| ๔ lab | ๓ | – | ๘ | – | ๑ | ๑ |
| รวม | ๒๗ (๔) | ๔ (๒) | ๓๑ (๔) | ๒ (๑) | ๑ (๑) | ๑ (๑) |
อ่าน ร้อน–แห้งใกล้กัน ติดกันผ่านเบา (๐°–๑๒๐°) → ไฟเกินเผาน้ำ → น้ำพร่อง 🔵 วังวนหยินพร่องกำลังเดิน (ร้อนตัวกลางคืน ชีพจรเล็กเร็ว — เริ่มมีไฟลอย) · ร่องรอยของภูมิประเทศเดิม (ชุ่ม–หนัก) เหลือใน TG และไตเริ่มเสื่อม · นี่คือกรณีที่โรคเดียว "เดินรอบวงล้อ" ตามบทที่ ๑ · ระบุว่าเบาหวานคือธงแดงที่ต้องควบคุมน้ำตาลก่อน — วงล้อบอก วิธีกิน-อยู่ ระหว่างนั้น
ทิศการดูแล คู่ขนานกับยา: เติมน้ำ-ชุ่มอย่างไม่หวาน (น้ำเปล่าอุณหภูมิห้อง ซุปใส ผักฉ่ำน้ำ) ลดเผ็ด-กาแฟ-เหงื่อโชก นอนพอ ทาน้ำมันเท้าและตรวจเท้าทุกวัน ห้ามอดอาหารและห้ามระบาย (พร่อง) · มาตรวัด น้ำตาลปลายนิ้ว น้ำหนัก (ต้องหยุดลด) urine SG กระหาย/ปัสสาวะกลางคืน, ๒ สัปดาห์; HbA1c ๓ เดือน — คาดว่าเมื่อน้ำตาลลง แห้งจะลดก่อน ร้อนตาม
มาด้วย เชื้อราในช่องคลอด ๕ ครั้งใน ๑ ปี ตกขาวเหลืองคัน ผิวหน้ามัน สิวอุดตันคาง กลิ่นตัว ท้องอืดหลังอาหาร ถ่ายเหนียวติดโถ น้ำหนักขึ้น ๔ กก. ชอบชานมไข่มุก ได้ยาปฏิชีวนะ ๓ คอร์สปีนี้
ชั้น ๑ เชื้อราซ้ำ ตกขาวเหลือง (★★★ ชุ่ม) · ผิวมัน สิวอุดตัน (★★★ ชุ่ม) · กลิ่นตัว เหงื่อเหนียว (★★ ชุ่ม) · ถ่ายเหนียวกลิ่นแรง (★★★ ชุ่ม) · แน่นท้องหลังหวานมัน (★★ ชุ่ม) · ชอบหวานนมแล้วแย่ (★★★ ชุ่ม ×๒) · แย่ในฤดูฝนอบอ้าว (★★★ ชุ่ม ×๒) · ดีขึ้นเมื่อกินผักขม-อดหวาน (★★★ ชุ่ม ×๒) · แย่หลังยาปฏิชีวนะ (★★ ชุ่ม ×๒) · เวลา: ผิวมัน-ถ่ายเหนียว มาตลอด ๒ ปี → 🔵; เชื้อรา เป็น ๆ หาย ๆ ตามยาปฏิชีวนะ → 🟡 · ธาตุประจำตัว: อวบ ผิวเปล่ง ร่าเริง (ไฟ–น้ำ)
ชั้น ๒ ลิ้นแดง อวบ ฝ้าเหลืองเหนียวหนา (★★★ ชุ่ม) · ชีพจร ๗๘ ลื่น (★★★ ชุ่ม) · หน้ามัน แดงเล็กน้อย (★★★ ชุ่ม) · ท้องอวบอุ่น (★★ ชุ่ม)
ชั้น ๓ BMI ๒๔.๕ เอว ๘๔ (★★ ชุ่ม) · BIA ไขมัน ๓๓% ECW/TBW ๐.๓๙ (★★ ชุ่ม) · น้ำตาลปลายนิ้วหลังอาหาร ๑๕๒ (★★ ชุ่ม)
ชั้น ๔ FBS ๙๘ HbA1c ๕.๖ (ขอบ ★ ชุ่ม) · TG ๑๖๘ (★★★ ชุ่ม) · KOH บวก Candida (★★★ ชุ่ม) · urinalysis ปกติ · ธงแดงผ่าน (ตรวจภายในตามสูตินรีแพทย์แล้ว)
| ร้อน | เบา | แห้ง | เย็น | หนัก | ชุ่ม | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ๑ อาการ | – | – | – | – | – | ๑๓ |
| ๑ ×๒ | – | – | – | – | – | ๒๒ |
| ๒ ตรวจดั้งเดิม | ๑ | – | – | – | – | ๑๑ |
| ๓ วัด | – | – | – | – | – | ๖ |
| ๔ lab | – | – | – | – | – | ๗ |
| รวม | ๑ | – | – | – | – | ๕๙ (๕) |
อ่าน ชุ่มขั้วเดียว ยืนยันห้าชั้น สองชั้นเวลา: ชุ่ม 🔵 (ภูมิประเทศ: ผิวมัน ถ่ายเหนียว ดื้ออินซูลินระยะเริ่ม) และ น้ำเน่าเสียร้อน 🟡 (เชื้อราที่มาแล้วไปตามยาปฏิชีวนะ) — เชื้อราไม่ใช่ปัญหา แต่เป็นสิ่งที่งอกบนดินชุ่ม ตราบใดที่ดินยังชุ่มก็จะงอกอีก
ทิศการดูแล ระบายและถ่ายเปลี่ยนที่ดิน: งดหวาน-นม-แป้งขัดขาว ๖ สัปดาห์ (ตัวปรับที่ผู้ป่วยพิสูจน์เองแล้ว) รสขมฝาด อาหารหมักดองที่ดี (โปรไบโอติกส์) เสื้อผ้าโปร่ง เคลื่อนไหวให้เหงื่อออกแล้วอาบทันที ปรึกษาแพทย์เรื่องยาปฏิชีวนะที่ไม่จำเป็น · มาตรวัด จำนวนครั้งเชื้อรา/๓ เดือน สิวใหม่/สัปดาห์ ลิ้น เอว TG
มาด้วย เหนื่อย เบื่ออาหาร ปวดไหล่และสะโพกสองข้างตอนเช้า ลุกจากเตียงยาก ขี้หนาว ซึม นอนไม่หลับ ผอมลง ๔ กก. ใน ๓ เดือน ปากแห้ง ใจสั่นบางครั้ง ลูกพามา "หมอบอกว่าแก่"
ครั้งแรกให้คะแนนไม่แยกชั้น ได้ เย็น ๑๔ · แห้ง ๑๒ · เบา ๑๐ · หนัก ๙ · ร้อน ๓ — กระจายสี่ขั้ว ไม่มีขั้วนำ → กฎข้อ ๕: หยุด ทำสองอย่าง
(ก) ธงแดง น้ำหนักลด > ๕% ✓ ผู้สูงอายุ ✓ ปวดไหล่-สะโพกสองข้างเช้าแบบใหม่ในวัย > ๕๐ → ส่งตรวจ: ESR ๗๘ CRP ๔๖ Hb ๑๐.๙ albumin ๓.๓ TSH ปกติ CK ปกติ → ภาพเข้าได้กับ polymyalgia rheumatica (ต้องแยกจาก giant cell arteritis: ถามปวดขมับ ตาพร่า ขากรรไกรล้า — ไม่มี) → ส่งอายุรแพทย์ นี่คือ "ร้อนที่ซ่อนใต้เย็น" (บทที่ ๔.๕): ประวัติเย็นล้าซึม แต่ lab ร้อน (CRP) — ถ้าไม่ส่งตรวจจะได้รับการ "อุ่น-บำรุง" ทั้งที่มีไฟอักเสบอยู่ลึก
(ข) แยกชั้นเวลา เมื่อถามทีละอาการว่า "เริ่มเมื่อไร อยู่ตลอดไหม":
นับใหม่เฉพาะ 🔵 เย็น ๑๑ (๔ ชั้น) · แห้ง ๙ (๓ ชั้น) · เบา ๔ — เย็นนำ แห้งรอง ตรงข้ามกันไม่ได้ (๑๘๐°–๑๒๐° ติดกัน) → เย็น–แห้ง 🔵 บนธาตุประจำตัวลม ส่วน 🔴 คือชั้นของโรคเฉียบพลันที่รอการรักษาตามแผนปัจจุบัน
ทิศการดูแล ประสานอายุรแพทย์ (สเตียรอยด์ตามข้อบ่งชี้ — ซึ่งจะสร้าง "ชุ่ม–หนัก" เทียมในเดือนต่อ ๆ ไป ต้องรู้ล่วงหน้า) · ระหว่างนั้น ดูแลชั้นลึกอย่างเบามือ: อาหารอุ่นชุ่มย่อยง่าย ซุปกระดูก ข้าวต้ม งา น้ำมัน ไม่ระบาย ไม่อดอาหาร ไม่อบเหงื่อ (ยิ่งหมุดเยอะ ยิ่งเบามือ; พร่องมาก่อนเกิน) นวดน้ำมันอุ่น นอนเป็นเวลา · มาตรวัด น้ำหนัก (ต้องหยุดลด) ความเจ็บตอนเช้า ESR/CRP ตามแพทย์ อุณหภูมิเช้า
สามกรณี (๑, ๕, ๘) ผู้ป่วยหรือคนรอบข้าง "ตั้งชื่อขั้ว" มาแล้วผิด (ร้อน / แห้ง / แก่) และการดูแลตามชื่อที่ผิดนั้นจะทำร้าย · สองกรณี (๒, ๔) lab เพิ่มสิ่งที่สามชั้นแรกมองไม่เห็น (ไฟใต้น้ำ; ขาดเหล็ก) · สองกรณี (๖, ๘) ธงแดงมาก่อนวงล้อ และวงล้อยังมีประโยชน์ในการดูแลคู่ขนาน · กรณี ๓ และ ๗ คือกลุ่มที่ผิดสมดุลไปฝั่งเดียวกับธาตุประจำตัวและตอบสนองเร็ว — เป็นกลุ่มที่ควรใช้เป็นกรณีสอบเทียบชุดแรกของทีม เพราะจะได้ κ สูงและสร้างความมั่นใจก่อนไปกรณียาก
แผ่นด้านล่างพิมพ์แยกได้ ๑ หน้า A4 (ไฟล์ PDF แยกแนบมาด้วย) ออกแบบให้ผู้รักษากรอกด้วยปากกาในห้องตรวจ ช่องคะแนนเป็นช่องว่างให้เขียนตัวเลขและตัวย่อหลักฐาน (เช่น "ลิ้น ๓") เพื่อให้ทีมย้อนดูได้ว่าคะแนนมาจากอะไร
คำศัพท์เทียบสามศาสตร์ · เกณฑ์ตัวเลขข้างเตียง · ชุดคำถามซักประวัติสามนาที · ประเด็นที่ต้องอ้างอิงก่อนเผยแพร่ · แผนที่วงล้อสิบหมวด
| วงล้อ | แพทย์แผนไทย | อายุรเวท | แพทย์แผนจีน | แผนปัจจุบัน (ภาวะเชิงระบบที่ใกล้ที่สุด) |
|---|---|---|---|---|
| ร้อน / ไฟเกิน | ปิตตะกำเริบ · ไฟธาตุกำเริบ · ธาตุไฟพิการ | Pitta vṛddhi · tīkṣṇāgni | 实热 ร้อนแกร่ง · 火 ไฟ · 热毒 พิษร้อน | Hypermetabolic / inflammatory / hyperadrenergic state |
| เย็น / ไฟมอด | ปิตตะหย่อน · ไฟธาตุหย่อน · ปริณามัคคีอ่อน | Pitta kṣaya · mandāgni | 寒证 เย็น · 阳虚 หยางพร่อง · 脾肾阳虚 | Hypometabolic / low-output / hypoarousal state |
| แห้ง / น้ำพร่อง | วาตะกำเริบ + อาโปหย่อน · น้ำในกายพร่อง | Vāta (rūkṣa) · rasa-dhātu kṣaya · ojas kṣaya | 燥 แห้ง · 阴虚 หยินพร่อง · 血虚 เลือดพร่อง · 津液不足 | Volume depletion · sicca · sarcopenia/low tissue mass |
| ชุ่ม / น้ำเน่าเสียร้อน | เสมหะกำเริบ + ปิตตะ · เสมหะพิการ (เหลือง-เขียว) | Kapha-pitta · pakva āma · srotorodha | 湿热 ชื้นร้อน · 痰热 เสมหะร้อน | Metabolic syndrome / insulin resistance · suppurative & mucosal inflammation · dysbiosis |
| หนัก / น้ำคั่ง | เสมหะกำเริบ + ปิตตะหย่อน · อาโปธาตุกำเริบ · น้ำเหลืองเสีย (เย็น) | Kapha vṛddhi (guru, manda) · āma | 寒湿 เย็นชื้น · 痰湿 เสมหะชื้น · 水肿 บวมน้ำ · 痰凝 เสมหะจับก้อน | Fluid overload / edema · hypothyroid state · low-arousal depression · OSA |
| เบา / ลมอ่อนแรง–ลมติดขัด | วาตะกำเริบ · ลมกำเริบ (ลมหกกอง) · ลมพิการ | Vāta vṛddhi (laghu, cala) · prāṇa/vyāna vāta | 风 ลม (内风 ลมภายใน) · 气虚 ชี่พร่อง · 心血虚 · 肝气郁结 | Autonomic dysregulation · orthostatic intolerance · anxiety/hyperarousal · low mass/bone |
| ไฟลอยบนน้ำพร่อง | ปิตตะกำเริบบนวาตะ-น้ำพร่อง · "ไฟธาตุลอย" | Pitta on vāta-kṣaya · dhātu-kṣaya-janya jvara | 阴虚火旺 หยินพร่องไฟกำเริบ · 虚热 ร้อนพร่อง · 五心烦热 | Narrowed thermoneutral zone (vasomotor symptoms) · catabolic burnout · chronic wasting fever pattern |
| ธาตุประจำตัว | (ใกล้เคียง) ธาตุเจ้าเรือน — แต่เพลินไพรใช้คำว่าธาตุประจำตัว หมายถึงสภาพตอนสบายดีที่สุด | Prakṛti | 体质 ปั๋วจื้อ (CCMQ ๙ แบบ) | Constitutional phenotype / individual baseline |
| สามชั้น: แกน · ชั้นกลาง · ชั้นนอก | ธาตุประจำตัว · ธาตุพิการเรื้อรัง · ธาตุกำเริบตามฤดู-อาหาร-อารมณ์ | Prakṛti · vikṛti (เรื้อรัง) · vikṛti (เฉียบพลัน) | 体质 · 里证 ภายใน · 表证 ภายนอก | Baseline · chronic state · acute episode |
| ตรวจตามศาสตร์ดั้งเดิม | ดู คลำ ถาม · ตรวจธาตุ · ตรวจเส้น | Aṣṭavidha parīkṣā (แปดประการ) · trividha (ดู สัมผัส ถาม) | 四诊 สี่วิธี (望闻问切 ดู ฟัง-ดม ถาม จับ) · 八纲 แปดหลัก | History & physical examination |
| วัด | วิธีวัดให้ทีมตรงกัน | เกณฑ์ที่ใช้ให้คะแนน |
|---|---|---|
| อุณหภูมิกาย | ทางปากหรือหูอินฟราเรด ตอนตื่นก่อนลุก (เช้า) และ ๑๕–๑๗ น. (บ่าย) บันทึก ๗ วัน | เช้า < ๓๖.๓ สม่ำเสมอ → เย็น ★★★ · บ่าย ≥ ๓๗.๓ ไม่ติดเชื้อ → ร้อน ★★ · เช้า-บ่ายต่างกัน ≥ ๐.๕ ร่วมกับร้อนบ่าย → ไฟลอย ★★ · ≥ ๓๘.๕ > ๓ วัน = ธงแดง |
| ชีพจร (อัตรา) | นั่งพัก ๕ นาที ไม่มีกาแฟ ๒ ชม. นับ ๓๐ วิ × ๒ | < ๖๐ (ไม่ใช่นักกีฬา/ยา) → เย็น ★★ · ๘๕–๙๙ → ร้อน/เบา ★ · ≥ ๑๐๐ → ร้อน/เบา ★★ · ไม่สม่ำเสมอ → ECG ก่อน |
| ความดันโลหิต | นั่ง ๕ นาที แขนระดับหัวใจ วัด ๒ ครั้งเฉลี่ย | ≥ ๑๘๐/๑๑๐ = ธงแดง · สูง + HR เร็ว + หน้าแดง → ร้อน ★ · สูง + บวม + HR ปกติ → หนัก ★ · < ๑๐๐/๖๐ + เหนื่อย → เย็น ★★ |
| ทดสอบลุกยืน | นอน ๕ นาที วัด HR/BP → ยืนนิ่ง วัดนาทีที่ ๑, ๓, ๕, ๑๐ | HR ↑ ≥ ๓๐ (วัยรุ่น ≥ ๔๐) ไม่มี BP ตก → เบา ★★★ (POTS) · SBP ตก ≥ ๒๐ หรือ DBP ≥ ๑๐ → แห้ง ★★ (หรือเย็น) · เป็นลม = ธงแดง |
| อัตราหายใจ | นับ ๑ นาทีโดยผู้ป่วยไม่รู้ตัว | > ๑๘ ขณะพัก → ร้อน/เบา ★ · ถอนหายใจ ≥ ๓ ครั้ง/นาที → เบา ★ |
| BMI (เกณฑ์เอเชีย) | ชั่งเช้า ก่อนอาหาร เสื้อผ้าเบา | < ๑๘.๕ → แห้ง/เบา ★★ · ๒๓–๒๔.๙ น้ำหนักเกิน · ≥ ๒๕ → ชุ่ม/หนัก ★★ (แยกด้วยอุณหภูมิ-กิจกรรม) · ลด > ๕% ใน ๖ เดือน = ธงแดง |
| เส้นรอบเอว | กึ่งกลางระหว่างชายโครงล่างกับสะโพก หายใจออก | ชาย ≥ ๙๐ หญิง ≥ ๘๐ ซม. → ชุ่ม/หนัก ★★ |
| BIA | เช้า ก่อนอาหาร หลังปัสสาวะ ไม่ออกกำลัง ๑๒ ชม. เครื่องเดิม ท่าเดิม | TBW% ชาย < ๕๐ หญิง < ๔๕ → แห้ง ★★★ · ECW/TBW ๐.๓๘–๐.๔๐ → ชุ่ม ★★ · > ๐.๔๐ → หนัก ★★★ · > ๐.๔๓ หาสาเหตุ · ไขมัน % สูง + กล้ามเนื้อปกติ + อุ่น → ชุ่ม · ไขมันสูง + กล้ามเนื้อต่ำ + เย็น → หนัก · กล้ามเนื้อต่ำ + ไขมันต่ำ → แห้ง/เบา · phase angle ต่ำ → พร่อง (เย็น/แห้ง) ★ |
| บวมกดบุ๋ม | กดหน้าแข้งเหนือข้อเท้า ๕ วินาที | บุ๋มค้าง → หนัก ★★★ · ข้างเดียว → ส่งตรวจ · ไม่บุ๋มแต่บวมแข็ง (non-pitting) → ไทรอยด์ต่ำ/น้ำเหลือง |
| แรงบีบมือ | เครื่องวัดมือถือ มือถนัด ๓ ครั้ง เอาค่าสูงสุด | ชาย < ๒๘ หญิง < ๑๘ กก. (AWGS 2019) → แห้ง/เบา/เย็น ★★ (มวลกล้ามเนื้อต่ำ) |
| ความเร็วเดิน | เดิน ๖ เมตร จับเวลา | < ๑.๐ ม./วินาที → เย็น/หนัก ★★ (ผู้สูงอายุ) |
| Skin turgor · capillary refill | หยิกผิวหน้าอก (ไม่ใช่หลังมือ ในผู้สูงอายุ) · กดเล็บ ๕ วินาที | คืน > ๒ วินาที → แห้ง ★★ · refill > ๒ วินาที → เย็น/แห้ง ★★ |
| ปัสสาวะ (แถบ/สี) | ปัสสาวะครั้งที่สองของเช้า | SG ≥ ๑.๐๒๕ / สีระดับ ๔+ → แห้ง ★★ · SG ≤ ๑.๐๐๕ ใส → เย็น ★ · ขุ่น/nitrite → ชุ่ม–ร้อน ★★★ · โปรตีน/เลือด → ส่งตรวจ |
| น้ำตาลปลายนิ้ว | อดอาหาร ๘ ชม. หรือหลังอาหาร ๒ ชม. | อด ๑๐๐–๑๒๕ / หลังอาหาร ๑๔๐–๑๙๙ → ชุ่ม ★★ · ≥ ๑๒๖ / ≥ ๒๐๐ → เบาหวาน (ส่งยืนยัน) · > ๒๕๐ หรือ < ๖๐ = ธงแดง |
| Tremor | เหยียดแขน วางกระดาษ A4 บนหลังมือ | กระดาษสั่นละเอียด → เบา ★★ |
| Beighton | ๙ ข้อ (นิ้วก้อย นิ้วโป้ง ศอก เข่า ก้มแตะพื้น) | ≥ ๔ → เบา ★★ |
| Schirmer | กระดาษกรองใต้เปลือกตาล่าง ๕ นาที | < ๕ มม. → แห้ง ★★ (→ ส่ง SSA/SSB) |
| STOP-BANG · Epworth | แบบสอบถาม | STOP-BANG ≥ ๓ / Epworth > ๑๐ → หนัก ★★ (ส่งตรวจการนอน) |
| PHQ-9 · GAD-7 · ISI | แบบสอบถามมาตรฐานฉบับภาษาไทย | PHQ-9 ≥ ๑๐ ชนิดเฉื่อย → หนัก/เย็น ★★; ชนิดกระวนกระวาย → เบา ★★ · GAD-7 ≥ ๑๐ → เบา ★★ · ISI ≥ ๑๕ → เบา/แห้ง ★ · ข้อ ๙ ของ PHQ-9 บวก = ธงแดง |
"ตอนที่สบายดีที่สุดในชีวิต คุณเป็นคนแบบไหน — รูปร่าง ขี้ร้อนหรือขี้หนาว ผิวมันหรือแห้ง นอนง่ายไหม กินแล้วย่อยดีไหม ใจร้อนหรือใจเย็น"
"อาการที่รบกวนที่สุดสามอย่างคืออะไร" → ทีละอย่าง: "เริ่มเมื่อไร" · "ตั้งแต่เริ่ม มีช่วงที่หายสนิทไหม นานแค่ไหน" (→ 🔴 ≤ ๑ เดือน / 🟡 > ๑ เดือนหายเป็นช่วง / 🔵 > ๑ เดือนแทบไม่หาย) · "ถ้าเป็น ๆ หาย ๆ นึกออกไหมว่ามาพร้อมอะไร" (ตัวกระตุ้น — ถามได้ แต่ไม่บังคับตอบ)
"ชอบน้ำเย็นหรือน้ำอุ่น" · "ทนร้อนหรือทนหนาวได้มากกว่ากัน" · "ชอบอาหารรสไหน แล้วกินอะไรแล้วรู้ว่าจะแย่" · "อยากอยู่นิ่งหรืออยากขยับ" · "ชอบให้ผิวแห้งสบายหรือชอบทาน้ำมัน"
"ในหนึ่งวัน ช่วงไหนแย่ที่สุด เช้า บ่าย ค่ำ หรือดึก" · "ในหนึ่งปี ฤดูไหนแย่ที่สุด" · "หลังอาหารเป็นอย่างไร" · "ตื่นเช้ามาเป็นอย่างไร — สดชื่น บวม หนัก ปากแห้ง"
"อะไรทำให้ดีขึ้น — ประคบร้อนหรือเย็น นวด เดิน นอน อด กิน" · "อะไรทำให้แย่ลง — อดนอน อดข้าว กาแฟ เหล้า เผ็ด หวาน แอร์ ฝน ลม เดินทาง เครียด"
🦴 ผิว ข้อ น้ำหนัก · 🧬 หิว-กระหาย-ถ่าย-ปัสสาวะ-ประจำเดือน-เหงื่อ-เสมหะ · 💨 มือเท้า หน้า ใจสั่น หน้ามืด บวม · 🧠 นอน (หลับยาก/ตื่นบ่อย/ง่วงมาก) สมาธิ เวียนหัว · 💚 อารมณ์เด่นช่วงนี้ (โกรธ กลัว เศร้า กังวล เฉื่อย)
"กินยาอะไรอยู่บ้าง รวมยาชุด ยาลูกกลอน สมุนไพร วิตามิน กาแฟวันละกี่แก้ว เหล้า" · ไล่ธงแดง ๘ กลุ่มด้วยคำถามปิด: น้ำหนักลด · เลือดออก · เจ็บอก-เหนื่อยนอนราบ · อ่อนแรงครึ่งซีก-ปวดหัวรุนแรง · ไข้นาน-เหงื่อกลางคืน · กระหายปัสสาวะมากผิดปกติ · ก้อน-ตัวเหลือง · ความคิดทำร้ายตัวเอง
คู่มือฉบับร่างนี้เขียนจากความรู้ทางคลินิกทั่วไปและตำราศาสตร์ดั้งเดิมที่ทีมเพลินไพรใช้อยู่ ตัวเลขเกณฑ์และข้ออ้างต่อไปนี้ต้องผูกกับเอกสารอ้างอิงเฉพาะก่อนใช้ภายนอกทีม โดยเฉพาะเมื่อจะให้แพทย์แผนปัจจุบันตรวจทาน
| ประเด็น | แหล่งที่ควรค้น | ความเร่งด่วน |
|---|---|---|
| เกณฑ์ POTS (HR ↑ ≥ ๓๐ / ≥ ๔๐ วัยรุ่น ใน ๑๐ นาที) และ orthostatic hypotension (≥ ๒๐/๑๐ ใน ๓ นาที) | Consensus statement (Heart Rhythm Society / AAS 2011, 2015); NASA lean test protocol | สูง — ใช้ให้คะแนน ★★★ |
| เกณฑ์ sarcopenia เอเชีย: แรงบีบมือ ชาย < ๒๘ หญิง < ๑๘ กก.; ความเร็วเดิน < ๑.๐ ม./วิ | AWGS 2019 consensus | สูง |
| เกณฑ์เส้นรอบเอวเอเชีย (๙๐/๘๐) และ BMI (๑๘.๕ / ๒๓ / ๒๕) | WHO Asia-Pacific; IDF metabolic syndrome ethnic-specific | สูง |
| ค่า ECW/TBW ๐.๓๘–๐.๔๐–๐.๔๓ และ TBW% ตามเพศ จาก BIA | เอกสารเครื่องที่ใช้ (InBody/Tanita) + วรรณกรรม BIA ในภาวะ overhydration; ระวัง: เกณฑ์ขึ้นกับรุ่นเครื่อง | สูง — ต้องระบุรุ่นเครื่อง |
| Thermoneutral zone แคบลงเป็นกลไกร้อนวูบวาบวัยทอง | Freedman RR. Menopausal hot flashes: mechanisms... (2014) และงานต่อเนื่อง | ปานกลาง |
| Ferritin < ๕๐ สัมพันธ์กับ RLS และการให้เหล็กช่วย | IRLSSG consensus on iron treatment (2018) | ปานกลาง |
| Sickness behaviour จากไซโตไคน์ (ร้อนซ่อนใต้เย็น) | Dantzer R. et al. Nat Rev Neurosci 2008 | ปานกลาง |
| HRV (RMSSD, LF/HF) เป็นตัวชี้ autonomic — ข้อจำกัดของ LF/HF | Shaffer & Ginsberg 2017 (Front Public Health); Billman 2013 (วิจารณ์ LF/HF) | ปานกลาง — ระบุว่า "เชิงวิจัย" |
| ค่าอ้างอิง lab ทั้งหมด (TSH, ferritin, TG, ALT, HOMA-IR, uric, Na, BUN/Cr) | ช่วงค่าอ้างอิงของห้องปฏิบัติการที่ใช้จริง + แนวทางสมาคมวิชาชีพไทย (ต่อมไร้ท่อ โลหิตวิทยา) | สูง — ต้องแทนที่ด้วยค่าจริง |
| Metformin กับ B12 ต่ำ; amlodipine กับบวมขา; SSRI กับเหงื่อกลางคืน; สเตียรอยด์ในยาชุดชุมชน | เอกสารกำกับยา; รายงาน อย./สสจ. เรื่องยาชุดผสมสเตียรอยด์ | ปานกลาง |
| Polymyalgia rheumatica เกณฑ์ และการแยก GCA | ACR/EULAR 2012 provisional classification criteria | ปานกลาง (กรณีศึกษา) |
| การจำแนกลิ้น-ชีพจรของศาสตร์จีน (ชื่อชีพจร ๒๘ แบบ, ลักษณะฝ้า) และการตรวจแปดประการของอายุรเวท | ตำรามาตรฐาน: 中医诊断学 (Diagnostics of TCM, ฉบับมหาวิทยาลัย); Aṣṭāṅga Hṛdaya / Yogaratnākara (aṣṭavidha parīkṣā); ตำราเวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ (ไทย) | สูง — เพื่อ source-fidelity panel |
| Ayurvedic pulse metaphors (กบ งู หงส์) และการแมปกับขั้ว | Nāḍī-vijñāna; Lad V. Secrets of the Pulse — ระบุว่าเป็นการเทียบเคียง ไม่ใช่การแปลตรง | ปานกลาง |
| ระบบน้ำหนักดาวและเกณฑ์ ๑.๕ เท่า / ≥ ๖ / ๓ ใน ๕ ชั้น | ไม่มีแหล่งอ้างอิง — เป็นข้อเสนอของคู่มือนี้ ต้องปรับด้วยข้อมูลจริง ๒๐–๕๐ ราย และรายงานเป็น "เกณฑ์ที่ได้จากการสอบเทียบภายใน" | สูง — ต้องระบุชัด |
| สัดส่วนผู้ป่วยที่ผิดสมดุลฝั่งเดียวกับธาตุประจำตัว (ข้อสังเกตจากสนาม) | ข้อมูลของเพลินไพรเอง — ควรนับและรายงานเป็นตัวเลขจากแบบสำรวจ | ปานกลาง |
สิบแผ่นนี้ตอบคำถามเดียวกันทุกแผ่น: "ถ้าดูแค่สิ่งนี้อย่างเดียว หกขั้วต่างกันอย่างไร" ทุกแผ่นใช้เรขาคณิตเดียวกับวงล้อหลัก (ร้อน ๐° ตามเข็ม) คู่ตรงข้ามจึงอยู่ตรงข้ามกันบนหน้ากระดาษเสมอ ไฟลอยบนน้ำพร่องอยู่นอกวงในตำแหน่งเดียวกันทุกแผ่น (มุมขวาบน โยงเส้นประไปร้อนและแห้ง) เพราะมันเป็นภาวะผสม — กฎความสัมพันธ์ระหว่างสองขั้ว — ไม่ใช่ขั้วที่เจ็ดที่มีคู่ตรงข้ามของตัวเอง ชุดแผ่นพิมพ์แยกเป็น A4 แนวนอน (ไฟล์ "วงล้อสิบหมวด") สำหรับติดผนังห้องตรวจ